The Text and its History.

Edited by Thomas Ernst.

  • Excerpts.

    Welcome to WordPress! This is your first post. Edit or delete it to take the first step in your blogging journey.

    There exists no modern critical edition of Trithemius’s Steganographia. It is being quoted either from Berner’s three prints from 1606, 1608, 1621, from Duke August’s Cryptomenytices (1624), or from Heidel’s edition 1676, reprint 1721. Berner’s prints have significant text loss, and the Clavis Steganographiae contains literally hundreds of mistakes since it was printed from a corruptd manuscript copy. Duke August edited the cipher texts heavily without marking his changes. Heidel’s text edition is based on 1608 and 1624 with their numerous defects. No one has ever correlated the extant manuscript copies – about ten of them – and explained their relationships. In 1993 I was the first to solve the Third Book of Trithemius’s Steganographia, and suggested at the time that a complete critical edition would be desirable:

    The following are excerpts from my complete critical edition which, for the first time in over 500 years, restores Trithemius’s steganographic texts to their original state. I provide an introduction to his cipher methods – the term “code” is misapplied – and in particular to how he embedded his second version from 1500 in an enigmatic metaphoric system of what Gerhard Eis defined as “Arkansprache”, i. e. a rhetorically closed enigmatic metaphor:

    “Arkansprache stellt einen wissenschaftlichen Sachverhalt oder eine praktische Arbeitsweise so dar, daß es nur dem Eingeweihten verständlich ist. Sie benützt dazu außer Geheimschriften und Geheimwörten auch Symbole, Metaphern, fingierte Personen und mythologisierende Erzählungen von verwirrender Phantastik, wobei die Bedeutung der einzelnen Elemente von Fall zu Fall abgeändert werden kann.” (Gerhard Eis: Mittelalterliche Fachliteratur. Stuttgart 1962, p. 57)


    By necessity my text combines Latin, German, English, French, Spanish, Italian. While it is revised each time I add text to it, it is impossible for me to filter everything down to one common denominator, usually English. Nor is it possible or desirable: translations would naturally destroy Trithemius’s Latin cipher texts and his German plaintexts. Likewise Vigenere’s and Béroalde’s French becomes entfremdet if translated. If in my life, which is approaching its end now and becoming increasingly difficult, I managed to maneuver between a few languages, kindly do likewise. As Trithemius so beautifully demonstrated: cryptology is inherently polyglot, semantically and linguistically.

          1. Manuscript Copies and Prints of the Steganographia.

    The core of Trithemius’s corpus steganographicum consists of three texts:

         1.) The unfinished first version of the Steganographia from 1499 (= Steganographia-1499, S-1499), whose title Trithemius changed to Clavis Steganographiae after his defamation by Bovelles, parallel to the title-pair Polygraphia and Clavis Polygraphiae. In the prefaces to S-1499 I und II Trithemius referred to his book as “Steganographia”.

         2.) The Clavis Steganographie from 1499 (= CS) is a brief text which Trithemius orginally intended as an introduction to the metaphorical understanding of the revised Steganographia, but which he later did not include. In 1606 Johannes Berner affixed the title Clavis generalis triplex to it.

         3.) The unfinished second version of the Steganographia from 1500 (= Steganographia-1500, S-1500).

         Part of the peripheral corpus steganographicum are remarks by Trithemius about his Steganographia: in his letter to Arnold Bostius, in his Epistolae familiares, in the Polygraphia, in his Clavis Polygraphiae, in his Annales Hirsaugienses, and in his work catalogues. Some of these text have survived autograph. The brief Apologia Ioannis Trithemii præposita Steganographiæ, also referred to as Epistola and Prologus, is not by Trithemius.

         One source often bundles several of the three steganographic core texts. In the following I have listed all sources alphabetically by my sigla. These sigla I have also used in the variant readings and the textual commentary. Having compared all listed sources word by word, they can be divided into primary and secondary sources. Primary sources are those whose antigraphs cannot be determined with certainty. Secondary sources are those which were demonstrably copied from the primary sources.[1]

          Primary Sources:

          B (S-1500, S-1499, CS): STEGANOGRAPHIA: Hoc est: ARS PER OCCVLTAM SCRIPTVRAM ANIMI SVI VOLVNTATEM ABSENTIBVS aperiendi certa; AVTHORE REVERENDISSIMO ET CLARISSIMO VIRO, Joanne Trithemio, Abbate Spanhaimensi, & Magiæ Naturalis Magistro perfectissimo. PRÆFIXA EST HVIC OPERI SVA CLAVIS, SEV vera introductio ab ipso Authore concinnata; HACTENVS QVIDEM A MVLTIS MVLTVM DESIderata, sed à paucissimis visa: Nunc vero in gratiam secretioris Philosophiæ Studiosorum publici iuris facta. Cum privilegio & consensu Superiorum. [wood cut] FRANCOFVRTI, Ex Officina Typographica MatthiÆ Beckeri, Sumptibus Ioannis Berneri. Anno M. DC. VI. – Ff. ):( 2r-):(4v:, S. 1-93: S-1500 I; S. 94-159: S-1500 II; S. 160-180: S-1500 III. – CLAVIS STEGANOGRAPHIAE IOANNIS TRITHEMII ABBATIS SPANHEIMENSIS. AD SERENISSIMVM PRINCIpem Dn. Philippum, Comitem Palatinum Rheni, Ducem Bauariæ, Imperij Electorem. [wood cut] VENUNDATUR Apud Ioannem Bernerum, Bibliopolam Francofurtensem, Anno 1606. – Ff. A2r-A3v, S. 7-53: S-1499 I; S. 54-70: S-1499 II. – Clauis generalis triplex IN LIBROS STEGANOGRAPHICOS IOHANNIS TRITHEMII ABBATIS SPANHEIMENSIS: AB IPSO AVTHORE CONSCRIPTA, ET AMATORIBVS HVIVS ARTIS gratitudinem declaraturis & secreto retinentibus communicanda. [wood cut] DARMBSTADII Excudebat Balthasar Hofmann, impensis Iohannis Berneri, Bibliop. Francof. Anno 1606. – Ff. a2r-7 Text der Clavis generalis triplex.

          C (S-1500): Aberystwyth, National Library of Wales: Peniarth MS 423D, ff. 1r-56r. F. 1r: (Scribe A:) Admirandum & inestimabile opus Steganographiæ A Joanne Tritemio Abbate Spanheymensi Anno Christi CI[inverted C] I[inverted C] conscriptum nunc demum A tenebris & pulueribus, in quibus sepultum hactenus iacuit, erutum diligentia et studio Jacobi Casteluitrei Londini CI[inverted C] I[inverted C] XCi. – (Scribe B:) „Jncipit liber primus Steganographię Johannis Tritemij Abbatis Spanheymensis […].“:

    Ff. 1r-28v: S-1500 I; 29r-47v: S-1500 II; 48r-53v: S-1500 III. – F. 54r: numerical polyalphabet. F. 55r: eine in Anlehnung an S-1500 III erstellte astrologische Weltchronik, die das Jahr 1609 hervorhebt. 56r: numerisch-astrologisches Polyalphabet. The ms. has been incorrectly ascribed to John Dee (1527–1608/09). This is evident when one compares letters like „g“, „h“ in Dee’s famous letter from 1563 with hand B (hand A is Castelvetro); furthermore Dee wrote „Joannis“, while hand B has „Johannis“ hat.[2] Es ist wahrscheinlich, dass Castelvetro seinen Titel über eine Abschrift unbekannter Herkunft vom Typ E, N gesetzt hat, die er zu drucken beabsichtigte. Giacomo Castelvetro (1546–1616) hatte 1591 Portas De furtivis von John Wolfe nachdrucken lassen. Castelvetro „may be ranked as a leading champion of Italian culture in Elizabethan and Jacobean England.“[3] Castelvetros Abschrift der Steganographia gelangte nicht zum Druck. Die Abschrift C2 von C bezeugt, dass ursprünglich auch die Clavis Steganographiae zur Abschrift C gehörte. Da der walisische Manuskriptsammler Robert Powell Vaughan of Hengwrt (~1592–1667)[4] auch im Besitz der Abschrift C2 war, die in Hengwrt-Peniarth Library gelangte, wird er der Nachbesitzer von C gewesen sein.

          C2 (S-1499): Oxford: Bodleian Library, Black No. 434/III.1. – F. 26r: Clavis Steganographiæ Johannis Tritemij Spanheymensis Abbatis AD Serenissimum Principem ·D· Philippum Comitem Palatinum Rheni Ducem Bavarie, et sacri Romani Imperij Electorem: Londini CIÉIÉXCI:·. Ff. 27r-44v: Fragmented partial copy of S-1499; text ends in S-1499 I/33 because of lost leaves. Copy of the lost Clavis Steganographiae in C, hence a primary source. One scribe, after 1591. Since C2 was owned by the Welsh lawyer and professional scribe John Jones (1578/1583–~1658), afterwards by Robert Powell Vaughan, John Jones C2 was the likely scribe.[5]

          E: (S-1500, S-1499): Edinburgh, National Library of Scotland: Adv. MS 18.2.12, ff. 1r-169r (1550/1650). According to Louise Yeoman „crowned pot watermark“ with initials OAB, probabl French, probably around 1550. Italic hand and scribe, likely not Scotch. – F. 3r [title leaf]: „1650 Ex Libris Jacobi Balfourij Kynardiæ Militis Baronetj Leonis Armorum Regis“, i. e. James Balfour of Denmilne and Kinnaird (1600–1657), whose large library was auctioned off during his lifetime (1650?) – [younger hand:] „Ex Libris Bibliothecæ Facultatis Juridicæ Edinburgi.“ Ff. 4r-115v [without title leaf]: S-1500, two scribes: ff. 4r-5v scribe A, 5v-169r scribe B. – Ff. 4r-64r: S-1500 I; 64v-105r: S-1500 II; 105r-115v: S-1500 III. – F. 116 blank. – F. 117r: clavis steganographiæ Johannis Tritemij Spanheymensis Abbatis AD Serenißimum Principem D· Philippum Comitem Palatinum Remi. Ducem Bauariae Jmperÿ Electorem. Ff. 117r-157v: S-1499 I, 158r-169r: S-1499 II.

          F (S-1500): Fulda: Hessische Landesbibliothek, Codex 100 C 16, ff. 1r-101v. [0r]: Steganographiæ libri Tres Johannis Trithemij Abbatis Spanheimensis Anno 1588. Decimo sexto die Februarij inceptum. One copyist. Note underneath the title: „Comparavit P. Petrus Bœhm O. S. B. Fuldæ 1779·“ Ff. 1r-58v: S-1500 I; 59r-79v: S-1500 II; 80r-101v: S-1500 III (final leaf lost). Textual similarities to J.

          Gohory 1550 (S-1500 III): Excerpts of the ms. of the Steganographia acquired by Jacques Gohory which he quotes in IAC. GOHORII, DE Vsu & Mysteriis Notarum Liber. In quo vetusta literarum & numerorum ac diuinorum ex Sybilla nominum ratio explicatur. PARISIIS, Cum Priuilegio. […] apud Vincentium Sertenas. 1550. [https://archive.org/details/bub_gb_7lAVAAAAQAAJ].

          Gohory 1567 (S-1500 I): Excerpts of the ms. of the Steganographia acquired by Jacques Gohory which he quotes in THEOPHRASTI PARACELSI PHILOSOPHIAE ET MEDICINÆ VTRIVSQVE VNIVERSÆ, COMPENDIVM, Ex optimis quibusque eius libris: Cum scholiis in libros IIII. eiusdem DE VITA LONGA, Plenos mysteriorum, parabolarum, æanigmatum. Auctore Leone Suauio I. G. P. […] PARISIIS In ædibus Rovilii […]. [1567]. [https://mdz-nbn-resolving.de/details:bsb00032986].

          H (S-1500): Hamburg: Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg Carl von Ossietzky, codex alchem. 779, 8o, ff. 1r-78v. [0r]:STEGANOGRAPHIA | IOHANNIS TRITHEMII | Abbatis Spanhei- | mensis Ordinis S. Bened. Mogun- | tinensi Dio- | cœsis. | Anno: 1500. 4. Id. Junij. – Ff. 1r-41v: S-1500 I; text cut out between today’s ff. 7v and 8r, from S-1500 I/1 „Orientem hic vellim intelligas […]“ through the first coniuratio S-1500 I/5, „[…] albryon. chasmia peluo morophon“; ff. 42r-69v: S-1500 II; 69v-78v: S-1500 III. – 79r ff: writings attributed to Paracelsus (in German). – In January 1622 H was still in the „wirttb. Bibliotheca vorhanden, der hero pfalzgr. 4. bletter ohngefahr, so seinen vorhaben vnd kuehen dinstlich, daraußgeschnitten habe, so ein vrsach das mans mehr nit ausleihe […].“[6] The library could have belonged to the ruling Duke Johann Friedrich of Württemberg (1582–1628) or to one of his brothers. Before 1728 Zacharias Conrad von Uffenbach (1683–1734) had acquired H; he exchanged letters about his ms. with V. Andreas (see Andreas). Between 1729 and 1734 H was acquired by Johann Christoph Wolf (1690–1770) who, on the penultimate leaf, numbered the ms. as no. 959. Wolf also entered it into his personal copy of the Uffenbach-Catalogue from 1747. Wolf beqeathed his collection to the Hamburger Stadtbibliothek.

          Hd (S-1500): Halle, Universitäts- und Landesbibliothek Sachsen-Anhalt: 21 A 10 (alte Signatur II 3 f), ff. 25r-146v. Vor 1600, Ganzpergamentband (34,4 x 20,7 cm), heavy water damage. German translation of the Steganographia-1500. – Ff. 1r-9v: German translation of the inauthentic letter by Trithemius’ to Johannes von Westerburg from 10 Mai. 1503. – F. 10: blank. – Ff. 11r-14v: „Bericht von der Kunst Cabüla und ihren speciebus.” (same as Ld). – Ff. 15r-19v: „Oration. und dancksagung, Lobung und Preisung Gottes, Vber das dritte vnd Lezte Buch vnd Species der Cabalisterÿ, welche steganographia genandt wirdt. 1. 4. 9. 0.“ (same as Ld). – Ff. 19v-24v: „AMPHITEATRUM“. – Ff. 25r-89r: S-1500 I. – F. 89v: vakat. – Ff. 90r-129v: S-1500 II. – Ff. 130r-146v: S-1500 III.

          I (S-1500): Kopenhagen: Kongelige Bibliotek, Codex Thott 843, 4o (16. Jh.), ff. 1r – 12v. Fragmented copy of S-1500. Bound together with Copy J and falsely catalogued together with it as one item. F. 1r: S-1500 I/11 from „Inuenisti maximum in […]“, ff. 12v: end of S-1500 I/18 upper half of page; lower half of page the Coniuratio generalis from S-1500 II/25 with marginal annotation „Hec verba ponenda sunt in fine· 2· l.“ 1639 verzeichnete der katholische Bischof und Historiker Giacomo Filippo Tomasini (1595–1655) unter den Manuskripten des dänischen Arztes Johan Rode (1587–1659) eine „Steganographia Ioan. Trithemii. f. c.“[7] Rode war mit Gabriel Naudé befreundet und stellte eine der umfangreichsten europäischen Privatbibliotheken zusammen. Er arbeitete seit 1622 vornehmlich in Padua, und legte die Grundlagen zu der Bibliothek dieser Stadt, die 1639 von Tomasini inventarisiert wurde. I oder J oder beide stammen vielleicht aus dem Besitz Rodes, da viele seiner nachgelassenen Manuskripte über den Kopenhagener Professor Thomas Bang und den dänischen Arzt und Naturalisten Thomas Fuiren ihren Rückweg nach Dänemark fanden.[8]

          J (S-1500): Kopenhagen: Kongelige Bibliothek, Codex Thott 843, 4o, Ff. 13r-58v. One German scribe. Affixed to ms. I and erroneously catalogued together with it. Braunschweig watermark Briquet 3579 (1590) or 3580 (1597). – Title and beginning are missing. Ff. 13r-34r: S-1500 I (begins with S-1500 I/2 „autem literæ veniunt ad eum cuj mittuntur […]“); ff. 34v-46r: S-1500 II (S-1500 II/3 skipped); ff. 46v-58v: S-1500 III. Possible provenance see I.

          L (CS): London: British Library, Sloane MS. 2764. 219 ff. Collection of mostly Flemish and Dutch documents from the 16th and 17th centuries. Ff. 193r-194v (folded leaf): CLAVIS STEGANOGRAphiæ Joannis Trithemÿ Ab. Spanhaimen. Inhaltsverzeichnis der gesamten Handschrift: [https://www.bl.uk/collection-guides/sloane-manuscripts].

          Ld (S-1500): Leiden: Bibliotheek der Rijksuniversiteit: Codex Vossianus Chym. F. 14, Ff. 16v-137r. – Ff. 1r-5r: Bericht von der Kunst cabüla vnd ihren speciebus. (wie in Hd). – 10r: AMPHITHEATRVM. Ff. 16v-80v: S-1500 I [without title]; ff. 81r-121r: S-1500 II; ff. 121v-137r: S-1500 III. Partial German translation of S-1500, textually related with Hd. Scribe Hans Meissel. Between 1577–1590. Dresden paper Briquet 1203; original cover design by Jakob Weidlich, Dresden; original owner Sebalt Schwertzer, Dresden (ca. 1590).[9] Sebalt Schwertzer (1552–1598) was employed at the Court of Saxony from september 1584 through early 1592.[10] [http://hdl.handle.net/1887.1/item:1914511].

         N (S-1500, S-1499): New York: Manuscripts and Archives Division of the New York Public Library, Charles Currier Beale [Shorthand] Collection, Box 16, 12o. – Title: „T· Dec. 7· 1725“. „Secret writing Olim Liber Willi Harvard Domini Manorij Kerdeston iuxta Repham Jolios in comit. Norff […]s dedicauit librum suum impressum dictum […]s of Honor. Petri Le Neui Norroy ex dono Francisci St. John Rectoris ecclesiæ Repham in Norff A D : 1725“. Peter Le Neve (1661–1729), antiquary and genealogist from Norfolk, acquired in 1703 a substantial manuscript collection from the inheritance of Thomas St George.[11] Folgt, von derselben Hand, ein Verweis auf Caramuel 1635 in einem antiquarischen Katalog vom 8. Mai 1729. [Stempel]: „568557“. [Stempel]: „MSS. & ARCHIVES DIV. N.Y.P.L.“ Handschriftlich: „M. S. Div. Box 2“. [Stempel]: „THE NEW YORK PUBLIC LIBRARY 568557 ABTOR, LENOX AND TILDEN FOUNDATIONS. 1914“. – S-1500 Ff. 1r-58r. [0r]: STEGANOGRAPHIA:·“ 1r: „STEGANOGRAPHIA:· [Laubendiges Kreuz] Johannis Tritemij abbatis Spanheymensis Ordinis Sancti Benedicti Moguntinensis diœcesis AD Sereniss: principem D· Philippum comitem Palatinum Rheni utriusque Bavariæ ducem Sacri Romani imperÿ Archidapiferum ac Principem electorem·. [Laubendiges Kreuz]. Ff. 1v-29v: S-1500 I; 30r-52r: S-1500 II; 53r-58r: S-1500 III. Zwei Schreiber. Ältere Hand A: S-1500 II Vorwort – S-1500 II/14 „Archanum sit qualecunque arduum / Archanum […]“ (f. 43v, Anfang von Zeile 5). Jüngere Hand B: S-1500 I; S-1500 II/14 ab „[…] quod per spiritus volumus intimare amico […]“ (f. 43v, Zeile 5 Fortsetzung) – Ende S-1500 II; S-1500 III. – Neue Paginierung, Hand B (siehe S-1500) f. 1r: CLAUIS steganog | graphiæ· | Johannis Trithemij Spanheymensis abbatis | ad Serenissimum principem D· Philippum | Comitem Palatinum Rheni, Ducem | Bavariæ, Imperÿ electorem·. [Laubendiges Kreuz]. Ff. 1r-16v: S-1499 I; 17r-21r: S-1499 II. Ein Schreiber.

         O (S-1499): Kassel: Gesamthochschul-Bibliothek Kassel, 4o Ms. philol. 11.1, ff. 1r-43r. Abschrift der Steganographia-1499 Graf Friedrichs IX. von Oettingen-Wallerstein; vor 1601. Von den sechs Blattlagen A, B, C, D, E, F sind B und C vertauscht und deren Blätter 9-16, 17-24 entsprechend falsch durchnumeriert. Die Handschrift von O ist dieselbe wie jene von OW1 („scripta DMP“). Ein paar kryptologische Ergänzungen in S-1499 I/1-6 stammen von Graf Friedrich. F. [0r]: Clauis Steganographiæ. F. 1r: Clauis Steganographiæ Johannis Tritemÿ Spanheimensis Abbatis ad Serenissimum Principem D. Philippum Comitem Palatinum Rheni, Ducem Bauariæ, Imperÿ Electorem ~. Ff. 2r-34v: S-1499 I; 34v-43r: S-1499 II.

         OW1 (Auszüge CS, S-1500 II): Kassel: Gesamthochschul-Bibliothek Kassel, 4o Ms. philol. 10. F. [1r]: [Graf Friedrich IX. von Oettingen-Wallerstein:] STEGANOGRAPHIA Noua, ad imitationem eorum scripta, quæ johannes Trithemius in sua Steganographia promittit. Scripta DMP Anno 1601.

         OW2 (Auszüge CS, S-1500 II): Wolfenbüttel, Herzog August Bibliothek, Cod. Guelf. 56 Aug. 4o: Steganographia Comitis Fridericj Öttingensis in Wallerstein.

         R (S-1499): Stuttgart: Württembergische Landesbibliothek, Codex poet. et phil. 4o 63, ff. 1r-25r. Ein Schreiber; Abschrift T der S-1500 vorgebunden. Nach freundlicher Auskunft Felix Heinzers auf die Zeit um 1600 zu datieren, mit einem wahrscheinlich oberrheinischen Wasserzeichen, verwandt mit Briquet Nr. 1469. – 1r: steganographiæ | Joannis Trithemÿ Spanheimensis Abbatis ad Serenissimum | Principem D. Philippum Comitem Palatinum Rheni | Ducem Bavariæ Imperÿ Electorem | CLAVIS. Ff. 1r-20r: S-1499 I, 20r-25r: S-1499 II.

          T (S-1500): Stuttgart: Württembergische Landesbibliothek, Codex poet. et phil. 4o 63, ff. 26r-75v. Abschrift R der Steganographia-1499 nachgebunden. Nach freundlicher Auskunft Felix Heinzers ff. 38-75, 82 Frankfurter Wasserzeichen Briquet Nr. 8155 (Koblenz, 1586). Felix Heinzer vermutet, dass der im hessischen oder mittelrheinischen Raum geschriebene Text spätestens gegen Ende des 16. Jahrhunderts in den mittleren Neckarraum gelangt ist, wo er um die Zusätze ff. 76-81 ergänzt wurde. Vorbesitzer des Konvoluts T und R: „Sum Johann Eliæ Waldrisens.“ Johann Elias Waldriese. – F. 26r: Steganographia Joannis Trithemij, Abbatis sponheimensis Zeichnung einer Eichel I. U. S. Qui vult secreta scire, secreta secretè sciat custodire, et revelanda revelet: sigillanda sigillet: et sacrum non det canibus, nec margaritas projiciat ante porcos__,,. F. 27 fällt aus. Ff. 28r-56r: S-1500 I; ff. 56r-65v: S-1500 II Abschlussdatum „Ao 1556. 12 Martÿ“; ff. 66r-75r: S-1500 III. Eine Schreiberhand. Ff. 76r-81r: Auszüge aus Trithemius’ Briefen zum Thema „Magie“. F. 82r unten (andere Hand): „Accepi librum 4 Jan. Ao. 1345615“. Explicit S-1500 II “1556”.

          V (S-1500): Codex Vaticanus Reginensis latinus 1344, ff. 1r-43r. Geschrieben in Eisgrub/Lednice. F. 1r linke obere Ecke: „Anno 1595 VIII. Cal. Feb. Eÿsgrubÿ marcomannorum“ (25. Januar 1595), f. 26r linke obere Ecke: „Anno 1595. IV. J. F Eÿsgr: marcomannorum“ (10. Februar 1595). F. 1r unten: „Ex Bibliotha Reginæ Rom:“ (Christine von Schweden). – F. 1r-25r: S-1500 I; ff. 26r-33v: S-1500 II; ff. 34r-42v: S-1500 III. F. 43r: Separates Chiffrealphabet. „nonulla alia mystica opera“ in Latein und Deutsch, u. a. Picatrix[12]. [https://digi.vatlib.it/view/MSS_Reg.lat.1344].

          Secondary Sources:

          B2 (S-1500, S-1499, CS): STEGANOGRAPHIA: Hoc est: ARS PER OCCVLTAM SCRIPTVRAM ANIMI SVI VOLVNTATEM ABSENTIBVS aperiendi certa; AVTHORE REVERENDISSIMO ET CLARISSIMO VIRO, Joanne Trithemio, Abbate Spanheimensi, & Magiæ Naturalis Magistro perfectissimo. PRÆFIXA EST HVIC OPERI SVA CLAVIS, SEV vera introductio ab ipso Authore concinnata; HACTENVS QVIDEM A MVLTIS MVLTVM DEsiderata, sed à paucissimis visa: Nunc vero in gratiam secretioris Philosophiæ Studiosorum publici iuris facta. Cum privilegio & consensu Superiorum. [Holzschnitt] FRANCOFVRTI, Ex Officina Typographica Ioannis Savrii, Sumptibus Ioannis Berneri. Anno M. DC. VIII. – Ff. ):(r-):(v:, S. 1-93: S-1500 I; S. 94-159: S-1500 II; S. 160-180: S-1500 III. – CLAVIS STEGANOGRAPHIAE IOANNIS TRITHEMII ABBATIS SPANHEIMENSIS. AD SERENISSIMVM PRINCIpem Dn. Philippum, Comitem Palatinum Rheni, Ducem Bauariæ, Imperij Electorem. [Holzschnitt] VENUNDATUR Apud Iohannem Bernerum, Bibliopolam Francofurtensem, Anno 1608. – Ff. A2r-A3v, S. 7-53: S-1499 I; S. 54-70 S-1499 II. – Clauis generalis triplex IN LIBROS STEGANOGRAPHICOS IOHANNIS TRITHEMII ABBATIS SPANHEIMENSIS: AB IPSO AVTHORE CONSCRIPTA, ET AMATORIBVS HVIVS artis gratitudinem declaraturis & secreto retinentibus communicanda. [Holzschnitt] DARMBSTADII Excudebat Balthasar Hofmann, impensis Iohannis Berneri, Bibliop. Francof. Anno 1608. – Ff. a2r-[a4v] / S. [3]-7: Text der Clavis generalis triplex. Der Text der S-1500 in B2 ist unter Ausnahme knapp eines Dutzends geringfügiger Korrekturen (Wortendungen, Druckfehler) sowie Angleichung des Satzspiegels, Austausch von „ß“ und „ss“ und ein paar anderer Äußerlichkeiten textidentisch mit B. Der Text der S-1499 enthält gegenüber B ungefähr 200 lexische, grammatische und kryptologische Textverbesserungen verfahrener Stellen in Textschicht β (siehe Textzeugen S-1499). Die Änderungen beruhen nicht auf einem Abgleich mit der Druckvorlage, sondern stammen von einem unbekannten Korrektor.

          B3 (S-1500, S-1499, CS): STEGANOGRAPHIA: Hoc est: ARS PER OCCVLTAM SCRIPTVRAM ANIMI SVI VOLVNTATEM ABSENTIBVS aperiendi certa; AVTHORE REVERENDISSIMO ET CLARISSIMO VIRO, Ioanne Trithemio, Abbate Spanheimensi, & Magiæ Naturalis Magistro perfectißimo. PRÆFIXA EST HVIC OPERI SVA CLAVIS, SEV vera introductio ab ipso Authore concinnata; HACTENVS QVIDEM A MVLTIS MVLTVM DEsiderata, sed à paucißimis visa: Nunc vero in gratiam secretioris Philosophiæ Studiosorum publici iuris facta. Cum privilegio & consensu Superiorum. [Holzschnitt] DARMBSTADII, Ex Officina Typographica Balthasaris Aulæandri, Sumptibus verò Ioannis Berneri, Bibliop. Francof. Anno M. DC. XXI. – Ff. (:)2r-):(4v, S. 1-84: S-1500 I; S. 84-139: S-1500 II; S. 140-158: S-1500 III. – CLAVIS STEGANOGRAPHIAE IOANNIS TRITHEMII ABBATIS SPANHEIMENSIS. AD SERENISSIMVM PRINCIpem Dn. Philippum, Comitem Palatinum Rheni, Ducem Bauariæ, Imperii Electorem. [wood cut] VENUNDATUR Apud Iohannem Bernerum, Bibliopolam Francofurtensem, Anno 1621. – Ff. A2r-A3v, S. 7-48: S-1499 I; S. 49-64: S-1499 II. – Clauis generalis Triplex IN LIBROS STEGANOGRAPHICOS IOHANNIS TRITHEMII ABBATIS SPANHEIMENSIS: AB IPSO AVTHORE CONSCRIPTA, ET AMATORIBVS HVIVS artis gratitudinem declaraturis & secreto retinentibus communicanda. [Holzschnitt] DARMBSTADII Excudebat Balthasar Hofmann, impensis Iohannis Berneri, Bibliop. Francof. Anno 1621. – S. 3-7 / Ff. a2r-[4r]: Text der Clavis generalis triplex. B3 is based on B2.

          C2 (S-1500): Oxford: Bodleian Library, Black No. 434/III.1. – F. 1r: (later hand) „Tractatus de Angelis, Auctore ut videtur Jo: Trithemio Abbate Spanheymensi.“ – Ff. 1r-24r: fragmented and partial copy of S-1500 II and III which begins immediately before the beginning of the second coniuratio S-1500 II/6: „dicat hec verba […]“. Copied from the Steganographia-1500 in C. Regarding its provenance see C2 among the primary sources (S-1499).

          CGVd (CS): Wien: Österreichische Nationalbibliothek, cod. vind. 11320, # 2, ff. 49r-52v: Clavis generalis magiæ Trithemianæ, germanice. German translation of Berner’s Clavis generalis triplex.

          GS (S-1500, S-1499, CS): S. 35-129: S-1500 I-III. Herzog Augusts von Braunschweig-Wolfenbüttel Bearbeitung der Steganographia. GS enthält auf ihre kryptologische Richtigkeit hin überarbeitete Fassungen vornehmlich nur der Chiffretexte aus S-1499 und S-1500; als Textvorlage für S-1499, CG und S-1500 dienten Herzog August B2 und W. Alle von B2 und W abweichenden Textpassagen sind Emendierungen Herzog Augusts, die er nicht als solche kenntlich machte.

          Heidel (S-1500, S-1499): Heidel, S. [124]-313. Wolfgang Ernst Heidels auf B3 und stellenweise auf GS beruhende Edition. Heidel ersetzte die Pseudochiffrierung von S-1500 I/1 durch S-1499 I/1, nahm eigene Textverbesserungen vor, und chiffrierte seine erstmalige Lösung von S-1500 III in einer polyalphabetischen Chiffre.

          L1 (S-1500): London: British Library, Sloane MS. 2758 (112 Bl.), ff. 49r-112v. L1 is a copy of S-1500 taken from B and lacking the preface (ms. dated 1621).

          M (CS): London: British Library, Sloane MS. 2758 (112 Bl.), ff. 45r-50r: „Clauis Tritemÿ in Stegan.“; 48v (von zweiter Hand): coniuratio zu S-1500 II/25; f. 50r (von dritter Hand): Nachsatz „Trithemii Clavis generalis | in Steganographiam“. M ist wahrscheinlich eine Abschrift von B[3?], da M mit B in den fehlerhaften Unterteilungen verschlüsselter Wörter in der „tercia clavis“ übereinstimmt. Die M eigene Lesart „famularumque tuarum“ legt nahe, dass M von einer Geistlichen abgeschrieben wurde.

          MC (S-1500): Madrid: Biblioteca Nacional de España, Codex 7988, 18. Jh., 132 ff. MC is a partial copy (21 chapters) of Caramuel 1635.

         : Universitäts- und Landesbibliothek Münster: Nk 245, ff. 1r-13v. Copied excerpts from Duke August’s Cryptomenytices, annotation „ex. G. S. ferè“ bottom right f. 1r. Nach freundlicher Auskunft Dr. Bertram Hallers, Universitäts- und Landesbibliothek Münster, sind der Abschrift die Clavis generalis triplex und die Steganographia-1500 aus B3, und Sigismund Dullingers Apologia zusammengebunden; die handschriftlichen Ff. 14r-135r und 149r-172v enthalten größtenteils ein Verzeichnis meist historischer Bücher; dazwischen eingebunden, ff. 136r-148v, ist ein spanischer Reisebericht des Luys de Ojeda.[13]

          SC (S-1500): Stuttgart: Württembergische Landesbibliothek, Codex poet. et phil. 4o 3, saec. XVII. Copy of Caramuel 1635.

    W (S-1500, CS, S-1499) Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek, Codex Guelferbytanus 91.1 Extravagantes. One scribe. – F. 1r: Johannis Trithemij Abbatis Spanheymensis primùm, Herbipolensis postea, Omniscij, atque admirandi ingenij viri, Steganographiæ Lib. 3. cum Clave, tàm generalj, quàm specialj, ad literam magnis laboribus et sumptibus è MSS. codice strenuj et prænobilis dominj Ioann: de Woesbruck magnj Telonej Brigensis Magistrj descriptj. M.D.XXI. F. 1r-233r: S-1500 I – III. – F. 234r: CLAVIS GENEralis triplex In libros Steganographiae Ioan: Trithemÿ Abbatis Spanheymensis, Amatoribus huius artis gratitudinem declaraturis, et secretò retinentibus communicanda. Ff. 234r-241r: CS. – F. 242r: Clavis Specialis Steganographiae Ioann: Trithemÿ Abbatis Spanheimensis Ad Serenissimum Principem Dn. Philipp: Comitem Palatinum Rheni, Ducem Bauariae, Imperÿ Electorem. Ff. 242r-297v: S-1499. – Ff. 298r-299v, 300v handschriftliche Vorstudien Herzog Augusts zu Buch IX seiner Cryptomenytices. Ein Schreiber. W ist im Kern eine Abschrift von B2, doch mit umfangreichen gefälschten Textzusätzen: S-1500 I wurde um zwölf aus Trithemius’ Steganographia, Polygraphia, Epistolae familiares und Exhortationes ad monachos montierte Kapitel verlängert, S-1500 III um numerische Zusätze zu den Zahlentabellen. Ca. 1618–19, süddeutscher Raum.[14]


    [1] The most recent list of manuscripts and prints is incomplete and partially wrong. Arnold 2013, Col. 1118-1119.

    [2] Die Erklärung der Geschichte der Handschrift ist ebenfalls unverständlich: „In the late 1580s, while Dee and his family were travelling in Europe, many volumes were stolen from his library. It seems likely that his original copy of Steganographia was lost at this time and that this later transcript was made as a replacement.“ Wovon hätte John Dee seine zweite Abschrift genommen? Hinweise auf die verschiedenen Schriftarten der Überschrift und des Incipit werden nicht gegeben, und die Präsenz des Namens Castelvetros auf dem Titelblatt findet keine Erwähnung.[www.library.wales/discover/digital-gallery/manuscripts/early-modern-period/steganographia/].

    [3] Gunnoe, p. 389.

    [4] [https://en.wikipedia.org/wiki/Robert_Vaughan_(antiquary)].

    [5] „Many of John Jones’s transcripts of Welsh and other manuscripts were made by him whilst he was in prison. His first transcript (now Pen. MS. 361) was made in 1598, whilst he was at Shrewsbury. Thereafter he was very assiduous; over a hundred manuscript volumes in his hand, and most of them in the particular type of orthography which he adopted (for details of his orthography see the thesis mentioned above) have survived, mainly in the Hengwrt-Peniarth collection.“ [https://biography.wales/article/s-JONE-JOH-1578].

    [6] „[…] da Ich dann außtruckenlich vernommen, das das Manuscriptum Steganographiae Trithemij Inn der wirttb. Bibliotheca vorhanden, der hero pfalzgr. 4. bletter ohngefahr, so seinen vorhaben vnd kuehen dinstlich, daraußgeschnitten habe, so ein vrsach das mans mehr nit ausleihe […].“ (Hainhofer/Nathan, 27. Januar 1622). Korrespondenz mit Herzog August von Braunschweig-Wolfenbüttel (siehe Rezepeptionsgeschichte). Gobiet, S. 348, 352.

    [7] Tomasini, S. 141; erwähnt von Legipont, S. 271.

    [8] [de.wikipedia.org/wiki/Johan_Rode].

    [9] Papier, Einband, Vorbesitzer Boeren, S. 45-46.

    [10] Bartkowsi, S. 1.

    [11] Siehe „Le Neve, Peter“ (Thomas Woodcock), ODNB, Vol. 33, S. 341-343.

    [12] Dudík, S. 229-230; Picatrix, S. xxxvi-xxxvii.

    [13] Ernst 2001, S. 541, Fn. 71.

    [14] Siehe Ernst 2001.

    The restored text of the Steganographia, excerpts:

    Steganographia 1499: Chapter I/6.

    Steganographia 1500: Chapter II/19.

    Steganographia 1500: Book III.

    The history of the Steganographia, excerpts:

    Charles de Bovelles in Sponheim, 1503.

    François Béroalde de Verville, 1600 and 1610.

    Wolfgang Ernst Heidel’s polyalphabetic cipher, 1675.

    Feijo, Breithaupt, Hauber, 1728–1740.

Steganographia 1499 I/6:

Modus sextus post duas vacantes binas significantes semper recipit. siue verba sint. siue non sinta1.

Sextus modus vtiturb duabus primis ad suspicionem vitandamc vacantibus. due sequentes in ordine secreti significantesd recipite: et siquidem per equalium syllabarum dictiones verbum occulte compleuerint: ipsum verbum binis ociosis ex more concluditur: sin minus donec equalitas coincidatf. narracio per duo plurag continuaturh. Vbii vacantes verbum aliquod latens terminant. mox quod sequitur a significantibus inchoatur.2 Huius quoque mysterii offeramusj exemplum.

Exemplum sextik. 3Summa l4humani generis mnorma summaque virtus est deum pure amare. illius gloriam in omnibus exquirere. res mundi contemnere. Humilitas enim in celis regnabit: innocencia pura paruulorumn sublimabitur. syncera mens hominiso illustrabitur. deuocionis feruore remunerabitur. actionesque nostre diuinis confirmabunturp. Dei amor magna operari solet: infirma contemnit. omnia respicit futura bona. fideliter vicia restinguitq virtutibusque insistitr. Christuss5 in euangelio dixit: non oportett nos sollicitariu circa humanas superfluas curas. Habentes |·inquit sanctus apostolusv·| necessaria: tantum simusw contenti. Habeamus itaque dei amorem et zelum animarum: quibus vitam sempiternam iucundamque felicitatem post anime terribilem exitum. nobis humili conuersacione tandem euadentes mortem comparare mereamur. xSimus intenti operibus bonis. ne vicia nos obruant: viuamusy innocenter in omni religione tanquam crastinoz morituri. Deum amemus super omnia. seruientes sanctis mandatis eius cum humilitate. aa6Pro peccatis lugeamus omni tempore. piisimum saluatorem deprecantes. quatenus nobis vicia remittat. sui amorem cordisque humilitatem nobis infundat6. Despiciamus igitur diuicias falsas et varios mundi honores. omniaque nostrum propositum corrumpencia. Viuere virtuose. mandatis obedire. iniuriam nulli facere. deum timere. eleemosynam dare. familiam regere. bonis fauereab. prauorum vicia redarguere. oracionibus vacare. gloriam mundi accontemnere. penitentibus indulgere: thesauri sunt christianorum. adVana enim gloria mundi repente ruituraae. false quoque existimande diuicieaf quas breui eciam relinquemus inuiti: sola innocencia est mortales beatificansag. In nobis nostra sit gloriacio et diuiciarum possessio nobiscum omni tempore permansura. mentis eleuacio ad deum nunquam intermittenda. Ioan. trit.ah

Tenor supra dicti occultus. Gnediger her. is si dan das ir furai xi.aj noch hint hie zu spanhem sin. wirt das schlos durch die von winterburg7 mit verrederie ingenomen werden8.

T BC2ENOR | a sint] C2ENOR – | b Konj. ] BC2ENOR ut | c C2EN vitandum | d B significent OR scent | e Konj.] BC2ENOR – | f B2] BC2ENOR concidat | g B2 pluraue | h Konj.] BC2ENOR mysteria | i R et ubi | j C2ENOR afferamus | k B sextum OR 6. | l humani generis S-1500] BC2ENOR h. g. | m norma summaque Konj.] B nunquam moritur C2EN nunquam moritura O normaque Kmar Textus primus habet summaque R nam summa S-1500 nobilitas summaque | n BC2EN enim parvulorum ibi | o S-1500] BC2ENOR luminis GS (52) lumine | p BC2ENO confirmentur | q BC2EN restringit | r B2 resistit R – | s C2mar C. in naturali Alphabeto valet ·3· Nmar C, in naturali alphabeto significat ·3· C, in cancro valet xi | t S-1500] BC2ENOR oportere | u S-1500] BC2ENOR sollicitare | v C2ENR amplius O aplus | w + B2] BC2EN sumus | x Simus … intermittenda.] C2 etc. | BENOR | y B vincamus | z S-1500] BENOR christiani | aa Pro … humilitatem S-1500] BENOR – |ab OR bonos fovere | ac contemnere … mundi] E – | ad Vana … gloria] O Vanæ enim erunt gloriæ Kmar Textus 1 habet falsæ quoque | ae ruitura S-1500] BENO erunt R erit | af existimande diuicie] BEN divitiæ O æstimationes divitiarum | ag EN vivificans | BC2ENOR | ah C2NO Johannes Trithemius E Johan: Tritem: R – | ai fur] B zu ENO seidt | aj B II.

A 1 „siue verba sint. siue non sint“] Regardless whether a plaintext word closes synchronously with the underlying steganographic counter or not. | 2 „et siquidem … inchoatur.“] Redundant since the first sentence sufficiently describes the modus, i. e. continuous counter ⏑ ⏑ _ _ . | 3 „Summa … intermittenda“] Encipherment of the plaintext “gnediger her is si dan das ir fur xi noch hint hie zu spanhem sin wirt das schlos durch die von winterburg mit verrederie ingenomen” over the continuous counter ⏑ ⏑ _ _ (ends with ⏑): ⏑⏑gn⏑⏑ed⏑⏑ig⏑⏑er ⏑⏑he⏑⏑r i⏑⏑s s⏑⏑i d⏑⏑an ⏑⏑da⏑⏑s i⏑⏑r f⏑⏑ur ⏑⏑xi ⏑⏑no⏑⏑ch ⏑⏑hi⏑⏑nt ⏑⏑hi⏑⏑e z⏑⏑u s⏑⏑pa⏑⏑nh⏑⏑em ⏑⏑si⏑⏑n v⏑⏑vi⏑⏑rt ⏑⏑da⏑⏑s s⏑⏑ch⏑⏑lo⏑⏑s d⏑⏑ur⏑⏑ch ⏑⏑di⏑⏑e v⏑⏑on ⏑⏑vv⏑⏑in⏑⏑te⏑⏑rb⏑⏑ur⏑⏑g m⏑⏑it ⏑⏑ve⏑⏑rr⏑⏑ed⏑⏑er⏑⏑ie ⏑⏑in⏑⏑ge⏑⏑no⏑⏑me⏑⏑n⏑. Trithemius shifts the syntax of the cipher text rhythmically as early as “gnediger” and “her”, (counter “⏑⏑er / ⏑⏑he / ⏑⏑r” = syntax “er ⏑⏑. he⏑⏑r”) because it is easier to create text by adding two non-significants after two significants than the reverse. – Identical modus, revised plaintext (“ingenommen”) and cipher text S-1500 I/6. | 4 „h. g.“, „humani generis”] see. „generis humani“ S-1499 I/39. | 5 Marginalia C2N] In an unshifted forward-running alphabet “c” occurs in third place, in an unshifted backward-running alphabet in twentieth place. The alphabet calculations unique to texts of layer β are not by Trithemius. | 6 word skip „humilitate[m]“] Since in S-1499 I/6 und S-1500 I/6 the preceding and following passages are are identical, the passage missing in S-1499I/6 likewise was similar if not identical to the revised version. R is the only source which did not attempt to fix the missing passage. Count Friedrich (O) inserted between „infundat“ and „Despiciamus“: „lumen originalis creationis, ut selecti sempiterno perfruamur gaudio, denique una cum angelis regem Christum iugiter glorificemus“ and noted his authorship in margine: “ea verba q linea rubra subducta adieci“. Trithemius would not have enciphered “ch” as one word. Text layer β (BEN, C2 fragmented), disregarding the counter, dismantled the preceding passage and destroyed the text after “nobis infundat“ and the correct passage „Despiciamus … honores“: „Large omnia bona dat supereuntibus sibi. Despiciamus igitur divitias varias mundi fallaciis (B fallacis) rutilantis clades honoris,“. | 7 “winterburg“] 7 km north of Sponheim, with financial contribution obligations. GB IX, 809. | 8 „werden“] Not enciphered by Trithemius either here or in the revised version S-1500 I/6.

Steganographia 1499 I/17:

Modus xvii.a primum modum per singulas dictiones imitatur literis semper in precedente.

Decimus etb septimus modus ad instar primi1 per singulas dictiones primas literas incipit. sed literas alphabeti callide disponit: ita ut pro a. capiatc b. etd pro b. capiat c. et sic consequenter usque ad finem alphabeti. porro pro z capiat a. Et cum tali modo scribere volueris. ut eo facilius quease alphabetum consequenterf ordinatum mente considera.

     Pro a. capiaturh b. litera sequens immediate. pro b. c. pro c. d. et sic consequenter. sicut patet in exemplo.

Exemplum xvii.i 3Maiestas catholice fidei cunctis firmior sanctisj hominibusk felicitatem vite sempiterne christo fauente spopondit. Tenentibus catholicam fidem christus gloriosus omnipotens futuram tribuitl vitam. Nemo prauorum operum vitam beatam habebit: homo fidelis sequitur christum tenendo virtutemm. Operibus bona declaratur intencio. et catholicum nomen christiana fiden seruatur. Nam prauus homo fidem obnubilat. Christus odit turpitudinem. amatque christianoso effectup catholicos opereq tenentes virtutemr.

Tenor supra dicti occultus. Lieber getruer4. sie vf nest montag gerust nach dim vermogen vnss zu dinst. et sic de reliquis. Hec est secreti intencio.

T BC2ENOR | a ENO decimus septimus R 17 | b R – | c B accipiat | d BENO – | e queas] N *** O –| f B consequi | g A … a] in C2N die obere Alphabetzeile in Schwarz, die untere in Rot. C2mar Nota, hoc loco perperam scriptum esse· Nam Alpha: nigrum, rubrum esse debet, et contra·. Die Farbverkehrung beruht auf einem Kopierirrtum, da N die Farbgebung noch in S-1499 I/22, wo Trithemius sie explizit im Begleittext bezeichnet, umkehrt, C2 sie dort aber korrekt wiedergibt. | h OR accipiatur | i EN septimum decimum C2 septimi decimi R 17. | j sanctis] BC2EN factis sanctis OR factis | k C2EN homini OR hoi | l OR tribuet | m R veritatem | n C2EN christianæ fidei | o B Christianus | p B affectus OR affectu | q OR opera | r OR virtutum | s vns] C2EN auf OR

A 1 Mit S-1499 I/17 beginnt Trithemius die Serie der Substitutionsmodi. Den Zählern misst er ab hier nur noch eine zweitrangige Bedeutung bei. Diese Modi bilden die Grundlage für S-1500 II. Mit “ad instar primi” in S-1499 I/17 und „ad instar secundi“ zu Beginn von S-1499 I/18 erstellt Trithemius eine inhaltliche Querverbindung zu S-1499 I/1 und S-1499 I/2, doch ab S-1499 I/19 lockert er das Verhältnis zu den vorangegangenen Zählern, ab S-1499 I/21 wird die alphabetisch fortlaufende Substitution zum primären Konstruktionsprinzip. | 2A … a“] Nur in S-1499 I/17 schreibt Trithemius Klartext- und Chiffrealphabet untereinander; in allen weiteren Modi mit zwei vorgegebenen Alphabeten setzt er Klartext- und Chiffrebuchstaben paarweise hintereinander. Die Untereinanderschreibung der Alphabete in S-1499 I/17 und Chiffrierfehler in S-1499 I/20, 22, 27, 30, 32, 34 und 39 – irrtümliche Substitution durch den vorausgehenden bzw. folgenden Chiffrebuchstabens und der Zählfehler „22“ zu Beginn von S-1499 II/2 bezeugen, dass Trithemius für seinen Substitutionen in S-1499 eine Chiffriertabelle verwendet hat:

Ausschreiben wird Trithemius solche „tabulae transpositionis“ erst für die polyalphabetischen Chiffren in Polygraphia V. | 3 „Maiestas … virtutum“] Chiffrierung des Klartextes lieber getruer sie vf nest montag gerust nach dim vermogen vns zu dinst ohne Leere im Alphabet a/b: mkfcfs hfvsxfs tkf xg oftv npovbh hfsxtv obdi ekn xfsnphfo xot ax ekotv. Gleicher Modus und Klartext, überarbeiteter Chiffretext S-1500 II/1. | 4 „getruer“] Aus der einheitlichen Chiffrierung getruw- in den vorangegangenen substitutionslosen Modi S-1499 I/1, 2, 7, 8 und später in S-1500 III (wo dem w ein eigener Substitutionswert zufällt), geht hervor, dass Trithemius diese Schreibung bevorzugt und die Form getru- in S-1499 I/17 (beibehalten in S II/1) kryptologisch verwendet, hier zwecks Vermeidung von „x- x- x-“, die im Chiffretext dreimaliges „christ-“ erfordert hätten; dasselbe gilt für S-1499 I/19. Trithemius verwendet die Kurzfassung aus demselben Grund in S-1499 I/29 (v = h), S-1499 I/33 (v = m), S-1499 I/38 (v = r), S-1499 II/3 (v = r), sowie bei der Überarbeitung des Chiffretexts von S-1499 I/2 nach S-1500 I/1 und von S-1499 I/8 nach S-1500 I/8 (dort bedingt durch die Überarbeitung eines Verbes, was die Verkürzung wail zu wal nach sich zieht; siehe S-1500 I/8A). Kryptologische Kurzformen verwendet Trithemius auch für anschlag (anslag), die (di), lieber (liber).

• „secreta nostra abscondita“: die Clavis steganographie (März/April 1499).

Die kurze Clavis Steganographie, die 1606 unter dem Titel Clavis generalis triplex gedruckt wurde, um sie von der Clavis Steganographiae abzusetzen, liest sich wie eine Einleitung zu der arkansprachlichen Steganographia. Nur dass Trithemius sie, anders als die Clavis Polygraphiae, nicht im unmittelbaren Anschluß an das bestehende Hauptwerk geschrieben hat, sondern als einen Entwurf zum Verständnis der Verschlüsselungen der noch nicht bestehenden Steganographia-1500. Es ist wahrscheinlich, dass Trithemius diese Einleitung kurz nach Abbruch der Erstfassung der Steganographia schrieb, und vor dem Brief an Bostius, in dem schon von den steganographischen spiritus die Rede ist. Die in der Clavis Steganographie anvisierten textlichen Verschlüsselungsmethoden sind unausgegoren, und Trithemius hat sie nur teilweise in der Zweitfassung der Steganographia angewandt. Das Kreisscheiben in S-1499 II und das abgebrochene Kapitel S-1499 II/11 legen nahe, dass Trithemius sich mit dem steganographischen Material und dessen Strukturierung und Darstellung festgefahren hatte. Die arkansprachliche Darstellung, Neustrukturierung und inhaltlichen Ergänzungen der Steganographia-1500 weisen auf einen grundsätzlichen Neuanfang hin. Mit der Clavis Steganographie nahm Trithemius den ersten Schritt dazu. Sie sollte dem Leser einen Schlüssel zum Verständnis des Werkes an die Hand zu geben, ähnlich wie später im Falle der Clavis Polygraphiae. Graf Friedrich von Oettingen-Wallerstein bezeichnete den kürzeren Text, den er vor 1601 in Neapel ausfindig gemacht hatte, als „ein anderen Clauem […] welcher ann sich selbst nit groß.“[1] Herzog August behielt nicht nur Berners Zusatz „generalis“ bei (seine Druckvorlage war B2), sondern ergänzte den Titel der „großen“ Clavis um das aus der gefälschten Abschrift W übernomme „specialis“.[2]

      Mit seinen „regule […] secundum quas te regulabis in nostri libri lectione“ wollte Trithemius die Verschlüsselung von Zähler und Substitution in Form von coniurationes erklären, „in quibus secreta nostra abscondita sunt.“ Die coniurationes waren zu dieser Zeit die einzigen arkansprachlichen Ecksteine der neuen Steganographia:

Et nullam aliam in lectione libri nostri difficultatem habebis: nisi ut quamlibet coniuracionem a principio per quemlibet nostrorum modorum ad inueniendum sensum nostrum examines: quod tue industrie cum hac claui mox patebit.

Trithemius wandte die in der kleinen Clavis steganographie entworfenen Verschlüsselungsmethoden in der Steganographia-1500 entweder überhaupt nicht an (Vokalsubstitution) oder nur in abgewandelter (Einschub von leeren Zwischenbuchstaben) bzw. ergänzter Form (Texthalbierungen), oder übertrug sie, wie die numerische Andeutung eines Zählers, in einen neuen Zusammenhang. Die dreiteilige Struktur der Clavis steganographie ist unausgewogen, die Verschlüsselungsmethoden sind teils unvollständig dargestellt (die „tercia et ultima clauis generalis“) oder, so wie beschrieben, nicht verwendbar. Trithemius erwähnt die Clavis steganographie nicht in seinen Briefen oder Werkverzeichnissen.

Als ersten und grundlegenden Textschlüssel veranschaulicht Trithemius die reziproke Teilsubstitutionen der fünf Vokale gegen jeweils fünf der fünfzehn Konsonanten von b bis t (die Rolle von x und z bleibt unklar), also a/b, e/c, i/d, o/f, u/g und gleichzeitig b/a, c/e, d/i, f/o, g/v, während die restlichen ihre ursprüngliche Bedeutung beibehalten. Bei vor- und rückläufiger Anordnung der Konsonanten ergeben sich insgesamt sechs Variationen dieses Schemas. Die nicht-reziproke Substitution der fünf Vokale durch den folgenden Konsonanten wurde von Hrabanus Maurus im De inventione linguarum auf Bonifaz zurückgeführt,[3] und scheint bei lateinischen Signaturen und Abschlussfloskeln, aber auch in althochdeutschen Zaubersprüchen zur Anwendung gekommen zu sein. Im 10. Jahrhundert beglückwünschte sich der Kopist einer Bamberger Abschrift der Amalrici ecloga zum Beschluss seiner Arbeit „quam dulcis est nauigantibus portus ita scriptori nouisimis versis […]“, indem er die Vokale durch die Folgekonsonanten ersetzte: „qxam dxlcis est NBX O GBNTI BXS portxs KtB SCRKpTOR O NpuKsKmKs […].“[4] Auffällig sind die spielerische Inkonsequenz der Substitution und der abwechselnde Gebrauch von Groß- und Kleinbuchstaben, sowie die Worttrennung. Diese spielerische Steganographie kann zu einem Zauberspruch geraten, wie diesem aus Trier aus dem 11. Jahrhundert: „nx vukl lkh bidbn dfn rkhchbn crkst […]“ = nu vuill ih bidan den rihchan christ […].[5] Eine Urkunde Ottos des III. aus dem Jahr 1001 enthält die reine Vokalchiffrierung “dfpgrbtkbs” für deo gratias.[6] Mitte des 15. Jahrhunderts chiffrierte der St. Gallener Benediktinermönch Gallus Kemli (1417–1481, eine kurze Zeit Kaplan in Sponheim)[7] den auch von Trithemius in der Polygraphia wiederholt zur Veranschaulichung von Chiffrierungen herangezogenen Klartext ave maria als „bxf mbrkb“.[8]

Trithemius wären solche Einweg-Vokalsubstitutionen zu durchsichtig gewesen, weshalb er sie in der kleinen Clavis reziprok verwendet. Die ein Jahr später formulierte erste coniuratio aus S-1500 II/7, octaua litera ist die erst, hätte bei einfacher Vokalsubstitution „pctbxb lktfrb kst dkf frst“ gelautet, bei Reziproksubstitution „fetbgb ldtcrb dst idc crst“. Das Hin- und Herwechseln zwischen fünf substituierten und zehn nicht substituierten Konsonanten macht solche Substitutionen fehleranfällig. Daniel Schwenter allerdings variierte diese Vokalsubstitutionen auf viruose Weise (1620).

Trithemius war – wie später Schwenter – an der Sprechbarkeit seiner coniurationes gelegen: „siquidem propter defectum vocalium hic tibi nullum datur vocabulum quippiam significans: in libro nostro immiscendo inter tot consonantes vocales hanc regulam subsequentis exempli secuti sumus.“ Einer bis acht „leere“ Zwischenbuchstaben können in die neuentstandenen Wörter eingestreut werden, um sie aussprechbar zu machen. Den Zähler der Leerbuchstaben in den coniurationes wollte Trithemius seinen Lesern indirekt bezeichnen, z. B. 200 für die Abfolge von 2 Signifikanten und 2 Leeren innerhalb einer coniuratio. Wenden wir den einzigen von Trithemius selbst veranschaulichten Zähler 10 auf die voranstehende Substitution „fetbgb ldtcrb dst idc crst“ an, bei Beschränkung der Leerbuchstaben auf Vokale, lässt der Text sich phonetisch zu „fieotibagoba leditocerabi diseto iadico curasito“ strecken. Doch phonetische Füllbuchstaben, selbst bei regelmäßiger Zählung, vertragen sich schlecht mit teilsubstituierten Klartextbuchstaben, da die Verwendung desselben Schriftsymbols abwechselnd in signifikanter und nicht signifikanter Bedeutung, selbst bei entsprechender Markierung – ist „i“ nun eine Substitution von „d“, oder ein phonetisches Füllsel?zu Verwirrungen führt. Deshalb beschränkt Trithemius sich ein Jahr später beim Bau seiner coniurationes grundsätzlich auf den Einschub je eines einzigen Füllbuchstabens im Verhältnis 1:1.

Der zweite Schlüssel zu den coniurationes sollte die Linearsubstitution des gesamten Alphabets sein, die Trithemius unter Einschluss des z veranschaulicht. Auch diese Substitutionen sollten durch Einschub von nihil significantes aussprechbar gemacht werden. Ein Jahr später behält er Substitutionen in S-1500 den eigentlichen Chiffriermodi vor, und verfremdet den Klartext der coniurationes durch Einschub eines Zwischenbuchstabens, ferner – dies jedoch nicht bei allen coniurationes – durch Einschub eines ganzen Zwischenwortes.

Sein drittes und letztes Bauprinzip für die zukünftigen coniurationes, die Texthalbierung, erläutert Trithemius nicht vollständig, sondern führt sie nur an den ersten 22 Buchstaben seines Beispiels miserere […] aus, um unmittelbar daran anschließend ein weiteres Mal auf den Einschub phonetische Füllsel zu verweisen, jedoch ohne anzugeben, worin eigentlich der Zweck dieser Textunterteilung besteht. Ein gedankliches Anakoluth, dessen anfängliche Notizhaftigkeit erst in den Reißverschlusskonstruktion der coniurationes in S-1500 II zur Blüte kommt. Dieser dritte und letzte allgemeine Schlüssel ist das einzige Bauelement, dessen ursprüngliche Form – substitutionslose Halbierung, Zähler 1:1 – Trithemius in den coniurationes der S-1500 anwendet. In S-1500 II/7 z. B. streckt er von den 22 Buchstaben der Chiffrieranleitung “octaua litera ist die erst” die ersten 12 zu “mosco tharuean Lays thebrean”, die verbleibenden 10 zu “irsoty dayr emel rasoty”, dann fügt er, unter Hinzufügung zweier „leerer“ Wachtposten am Anfang und am Ende, die neuenstandenen Wörter abwechselnd wieder zusammen: „Lamedon mosco irsotyj tharuean. dayr Lays emel thebrean rasoty bamerson.“

      Primary Sources of the Clavis Steganographie:

      B: Clauis generalis triplex IN LIBROS STEGANOGRAPHICOS IOHANNIS TRITHEMII ABBATIS SPANHEIMENSIS: AB IPSO AVTHORE CONSCRIPTA, ET AMATORIBVS HVIVS ARTIS gratitudinem declaraturis & secreto retinentibus communicanda. DARMBSTADII Excudebat Balthasar Hofmann, impensis Iohannis Berneri, Bibliop. Francof. Anno 1606. – Copied from Glauburg’s lot of steganographic texts.

L: CLAVIS STEGANOGRAphiæ Joannis Trithemÿ Ab. Spanhaimen. London: British Library, Sloane MS. 2764. 219 ff. 193r-194v.

      OW1: [Graf Friedrich IX. von Oettingen-Wallerstein:] STEGANOGRAPHIA Noua, ad imitationem eorum scripta, quæ johannes Trithemius in sua Steganographia promittit. Scripta DMP Anno 1601. Kassel: Gesamthochschul-Bibliothek Kassel, 4o Ms. philol. 10. Contains an excerpt from the manuscript purchased before 1600 by Count Friedrich von Oettingen-Wallerstein: 63v: „Jn coniurationibus dæmonum, secreta nostra abscondita sunt, & reuelata nostras regulas et sigilla scientibus.“

      Secondary sources of the Clavis Steganographie:

      CGVd: Wien: Österreichische Nationalbibliothek, cod. vind. 11320, # 2, 49r-52v: „Clavis generalis magiæ Trithemianæ, germanice“. German translation of B[23].

      M: London: British Library, Sloane MS. 2758 (112 Bl.), 45r-50r: „Clauis Tritemÿ in Stegan.“; 48v (von zweiter Hand): coniuratio zu S-1500 II/25; 50r (von dritter Hand): Nachsatz „Trithemii Clavis generalis | in Steganographiam“. Copied from B, since M agrees with B in the erroneous subdivisions, and also omits shorter passages. The unique variant „famularumque tuarum“ suggests that M was copied by a nun.

      W: CLAVIS GENEralis triplex In libros Steganographiae Ioan: Trithemÿ Abbatis Spanheymensis, Amatoribus huius artis gratitudinem declaraturis, et secretò retinentibus communicanda. Wolfenbüttel: Herzog August Bibliothek, Codex Guelferbytanus 91.1 Extravagantes, ff. 234r-241r. Forgery; see textual witnesses Steganographia-1499.

aClauis steganographie Ioannis tritemii ab. spanhemen.
 
Claues generales nostri librib1 sunt tres. ex quibus variacio omnium reliquorum dependet: et primac1 consistit in permutacione vocalium cum consonantibus. veluti in subsequentibus videbis exemplis.


Que racio scribendi nimirum sic intelligi debet. ut vbi in secreto sensu tuo tibi a. vocalis scribenda obueniat: tu pro a. consonantem b. ponas. et vice versa. Si occurrat scribenda b. tu pro b. vocalem a. scribas. et sic in reliquis modis: qui eciam pro variacione inuertuntur retrogradandod. videlicet pro a. g. pro e. f. pro i. d. que sicut est media. ita semper firma manet nec vmquam mutabitur.


Iam exempli gracia. Si sit scribendum vocabulum omnipotens et hoc per primum modum. sic scribitur Fmndpftcns: eper secundum Moulpmtkus: per tercium fvero modum sic Smnrasuqno. Inuerseg nimirum per tres posteriores modos. per primum sic Cmndpctfns: per secundum sic hKealpktmas: per tercium modum sic Qmnruqasne: et sic progredimur in integris sentenciis. Modo ex his sex modis predictis eriguntur he regule sequentes. secundum quas te regulabis in nostri libri lectione: et quilibet jsubsequentium modorum variatur per quamlibet regulam predictam. Et jillorum modorum variacionem nullisk nostri libri partibus obseruabis quaml in coniuracionibus demonum. in quibus secreta nostra abscondita sunt: met reuelata nostras regulas et sigilla scientibus. Et pro exemplo nsubsequens tibi sit sentencia. que quemadmodum per omnes ante dictas regulas scribi potest: ita nobis eam per primum modum hic ponere placuit. Miserere omnipotens deus animabus ofamulorum tuorum in te pie requiescentium. Que sentencia per primum modump sic fit. Mdscrcrc fmndpftcns icgs bndmbags obmglfrgm tgfrgm dn tc pdc rcqgdcsccntdgm etc. Et siquidem propter defectum vocalium hic tibi nullum datur vocabulum quippiam significans. in libro nostro immiscendo inter tot consonantes vocales hanc regulam subsequentis exempli secuti sumus. videlicet accipiendo predictas consonantes. rMidosa coracir ocafa mini dapofa ti conusa etc.s ex quibus literis prima vel inicialis tantum est tibi significatiua. quamt mox nihil significatiua vel vacans sequitur. et ita alternatim. veluti tibi 2puncta superius infrau literas significatiuas notata demonstrantv. Et hic inferius per numeros abbreuiacionis causa. cuncte regule et variaciones demonstrabuntur: in quibus exemplis 0. signum vel zifrumw arithmeticum quociens positum fuerit. tot tibi literas nihilp significatiuas denotabit: et mox sequens numerus tot significatiuas significabit.

Primus modus xdenotatur sic. 310. 10. 10. 10. 10. 10. 10. 10. 10. 10. etc.

Secundus modus sic denotatur. 01. 01. 01. 01. 01. 01. 01. 01. 01. etc.

Tercius modusy sic. 200. 200. 200. 200. 200. 200. 200. etc.

Quartus modusz sic. 002. 002. 002. 002. 002. 002. 002. etc.

Quintus modusaa sic. 0001. 0001. 0001. 0001. 0001. 0001. 0001. etc.

Sextus modus sicab. 1000. 1000. 1000. 1000. 1000. 1000. 1000. etc.

Septimus modusaa sic. 0002. 0002. 0002. 0002. 0002. 0002. 0002. etc.

Octauus modusaa sic. 2000. 2000. 2000. 2000. 2000. 2000. 2000. etc.

Altera clauis generalis est que fit tali modo. nimirum quod scriptor precedat et lector sequatur. ut in hoc exemplo. Miserere omnipotens deus animabus famulorum tuorum etc. scilicetac Lhrdqdqd nlmbrpsdmr edtr zmhlzatr ezltknqtl stnqtl etc. Et he litere quoniam ita iuncte adnihil significarent. similiter per precedencia octo exempla vel modos zifrataae in libro nostro habenturaf.

Tercia et ultima clauis generalis est sic facta. ut si tu velles scribere. Miserereag deus etc. ut supra. tu sic facies: nimirum numerabis omnes tui sensus literas: et quot fuerint in tot partes diuides easdem: veluti si duas partesah volueris diuidere. tu habebis 4pro vna parte tocius supra posite sentencie literas aiquadraginta quinque: diuise venient pro vna parte viginti dueaj. et remanet vna. quam in fine semper subiunges reliquis. Et illas simili modo inferius denotato scribes. et postmodum per ante dictas octo regulas variabis. ak5Mainsiemra ebrues ofmanmiupl ortreunus idueoursu. atque hic versus est per duo diuisusal: 6per terciumam autem sic fietan. aoMef ina ssm edu rcl euo rsr eau oni mit nmu iao pbr onu tsm: per quartumap autem sic. Miau aqipnl soio etmr rean enbm rsut edsu oefu muar nsmu etc. Et sic diuidendo progredimur usque ad octoar partes: et postmodum ad faciendum legenti literas quippiam significatiuasas. cum aliis vacantibusat interpositis per precedentes octoar regulas in libro nostro progredimur. Et nullam aliam in lectione libri nostri difficultatem habebis: nisi ut quamlibet coniuracionem aau principio per quemlibet nostrorum modorum ad inueniendum sensum nostrum examines. quod tue industrie cum hac claui mox patebit. avQuare te rogamus pro salute anime nostre awvnum aue maria et salue regina dicere velis.ax

Finis.

T BL[M][OW1] | a Clauis … spanhemen. nach L] B CLAVIS GENERALIS TRIPLEX | IN LIBROS STEGANOGRAPHICOS IOHANNIS TRITHEMII ABBATIS | Spanheimensis. L CLAVIS STEGANOGRAphiæ Joannis Trithemÿ Ab. Spanhaimen M Clauis Tritemÿ in Stegan.; different hand at the end of the text Trithemii Clauis Generalis in Steganographiam | b B › primariæque L › primarÿque | c I. Konj.] BL – | d B retrogradatione | e per … Moulpmtkus] B Moulpmtkus per secundum | f vero modum] L modum | g L Inuersiuus | h Kealpktmas … sic] M – | i subsequentium … quamlibet] M et | j illorum modorum] B illorum | k nullis] B in multis | l B quod | m et relevata nostras regulas] BLMOW1 | n subsequens tibi sit] B tibi sit subsequens | o M famularumque tuarum | p B – | r Instead of my underlining B has black dots above, L has red dots underneath the letters | s etc.] B &. | t B quod | u B supra | v L demonstrabant | w zifrum] B 2ccr | x denotatur sic­] L – | y Tercius modus] B Tertius | z B – | aa L – | ab B – | ac L – | ad nihil significarent] B ~ | ae zifrata] B II L ziffrata | af B habetur | ag M › mei | ah partes] B per ter | ai quadraginta quinque] B 45. | aj B 22. | ak In BM significant letters indicated by black dots, in L by red dots underneath the letters | al B diuersus | am B 3 | an B facit | ao Mef … tsm] BM Mefinassme [M Mafinassme] durcleuors reau onimitnmu raopbronutsm | ap B 4. | aq ipnl … rsut] BM ipnlsoio et mr reanenbmrs ut | ar L 8 | as B significatiue | at B vocalibus | au B in | av Quare … velis] M – | aw vnum … regina] B orationem Dominicam | ax B › , &c.A1 „primariaeque“, „prima“] „primariaeque“ likely misred „et [prima] consistit“ . | 2 „puncta … notata“, variants „infra“, „supra“] Trithemius uses dots „infra literas“ and not above or below them in the autograph „Bovelles-Cipher“ in P 1515 (f. 237rv) for the purpose of indicating ciphered double letters. Regarding his use of periods, also above letters, see S-1499 I/1A. B rendered the dotted letters with strokes above them. For typographical reasons I have underlined them. | 3 „10. … 10. … 2000. … 2000.“] The uneven amounts of numerals – ten, nine, then seven – reflects the limit of the original autograph line of text. | 4 „pro vna … remanet vna.“] 45 letters for the partial sentence „Miserere omnipotens deus animabus famulorum tuorum“ (without the subsequent „in te pie requiescentium“), divided into 22 letters for „Miserere omnipotens deus“, 23 for „animabus famulorum tuorum“. | 5 „Mainsiemra … diuisus“] Trithemius only enciphers the 22 letters of the first half of his text which impedes a view of the total effect of the division into two. When interspersing the words „animabus famulorum tuorum“ between the enciphered words „Miserere omnipotens deus“, without dotting the complete text would have read: “Mainsiemra aontis ebrues meaubruaso ofmanmiupl fiatmeurlo ortreunus onreuametius idueoursu osriuame.” From this procedure Trithemius develops the the zipper-constructions of the coniurations in S-1500 II. | 6 „per tercium … tsm“, „per quartum … nsmu“] With encipherments à three and four a space replaces the dottings.


[1] „Jch habe selbsten vor etlich Jahren, ein anderen Clavem,mit mir vonn Neapoli auß Jtalia gebracht, welcher ann sich selbst nit groß […] Jnn welchem sub nomine Trithemÿ gemeldet wirdt, daß man mit demselben die Coniurationes, oder viellmehr die frembden wörter, So in forma einer beschwerung geschriben, solte auflösen, vnndt des Authoris verborgene Secretaverstehn können.“ OW1, ff. 5v-6r.

[2] „generalis“ is an editorial addition to distinguish it from the longer Clavis Steganographiae. i. e the Steganographia 1499: „… Author ipse in Clave Speciali …“, „… subjectâ Speciali Clave …“, „… ex Clave Speciali …“ GS, pp. 38, 39, 41.

[3] HDIL, S. 333-334. Trithemius adopted some of the alphabets exemplified by Hrabanus in Polygraphia VI.

[4] Meister 1902, p. 6.

[5] „Gegen einen Teufel“. Wipf, p. 92.

[6] Meister 1902, p. 6.

[7] BBKL III, col.. 1333-1334 (Peter Ochsenbein, 1998).

[8] Werner, p. 163. Other examples of vowel substitution in Meister 1902, pp. 6-7; Meister 1906, pp. 12-18; Bischoff 1981, p. 124.

“a seculo nunquam audita”: Trithemius’s Letter to Bostius (März 1499).

   Following the inquiry by his friend Arnold Bostius[1] (1446–1499), a carmelite monk in Gent, what he was working on, Trithemius described in his reply from 25 March 1499 extensively a work in four books about secret communication, to be entitled „Steganographia“. Bostius died before the arrival of Trithemius’s letter, which was opened by his prior instead[2]. The letter was quickly disseminated. Some copies of it are documented only indirectly. Jehan de la Grène (letter 7 October 1522), Agrippa (1522 at the latest) and Jacques Gohory (1550) knew the letter before its first print. After its first print within Adolph’s von Glauburg new edition of the Polygraphia the letter to Bostius became the “programme-bill” for the unavailable Steganographia. Trithemius’s note „Et sunt omnia pure naturalia. sine decepcione aliqua. sine supersticione. sine magica. sine invocacione aut ministerio spirituum quorumcunque“ in the letter suggests that it was written about the same time as the original sketch of the Clavis Steganographie.

     Text sources:

     BB1: Johannes Trithemius Abbas Spanheimensis Arnoldo Bostio Carmelitæ Gandavensi salutem et sinceram in domino charitatem. Universitätsbibliothek Basel, Ms G2 I 15:1, ff. 9r-10r. Not fully legible annotation regarding the provenance according to which the copy ultimately derived from a copy by Bostius’s nephew: „[…] nos per manus nepotis eius cui scripta est nuper pervenit.“ [https://www.e-manuscripta.ch/bau/doi/10.7891/e-manuscripta-21799].

     BB2: Johannes Trithemius Abbas Spanheimensis Arnoldo Bostio Carmelitæ Gandavensi Salutem et sinceram in Domino charitatem. Universitätsbibliothek Basel, Ms G2 I 15:2, ff. 14r-17v. [https://www.e-manuscripta.ch/bau/doi/10.7891/e-manuscripta-21800].

     BB3: Epistola Trithemii Johannes Trithemius Abbas Spanheimensis Arnoldo Bostio Carmelitæ gandavensi salutem et sinceram in Domino Charitatem. Universitätsbibliothek Basel, Ms. G2 I 16, ff. 4r-5r. [https://www.e-manuscripta.ch/bau/doi/10.7891/e-manuscripta-115107].

     BP1: Epistola domini Johannis Tritentimi […] Raptissime ex Spaenhem feria secunda post palmas ao. dni. 1499. fr. Joannes Tritentimus abbas. Paris: Bibliothèque Mazarine Ms. 1565 (1308) saec. XVI.

     BP2: Epistola domini Johannis Tritentimi […] Raptissime ex Spaenhem feria secunda post palmas ao. dni. 1499. fr. Joannes Tritentimus abbas. First print of the complete letter, based on BP1. Volk 1962, pp. 42-45.

     BR: Ioannes Trithemius Abbas Spanhamensis Arnoldo Bostio. ·S· & sinceram in Domino caritatem. London: British Library, Ms. Additional 11416, 7r-5v (rückläufige Numerierung) bzw. 200v-202r (vorläufige Numerierung). Copied by Reuchlin. [https://www.bl.uk/manuscripts/FullDisplay.aspx?ref=Add. MS. 11416].

     Demaerel: Iohannes Trithemius, abbas Spaenhemensis, Arnoldo Bostio, Carmelitae Gandensi, salutem in sinceram in Domino caritatem. Demaerel, S. 138-144. Demaerel correlated his text from the manuscripts B3, BR, BP1, and the prints P 1550, d’Espières (1641), Heidel (1676), Legipont, und Volk 1962.

     P 1550: In manibus iam habeo […] ne me crederes ocium. Abbreviated first print by Adolph von Glauburg. P 1550, ff. e3r-[e4]r.

     P 1564: In manibus iam habeo […] ne me crederes ocium. „per quem“ (1550) corrected to „per ignem“ (ff. 45r-46v); „per ignem“ also in the three subsequent reprints P 1571, P 1600, P 1613.

     Trefler: Possum hâc arte mentis […] vel adjutorio spirituum. Excerpts concerning the „secundus liber“ from the Bostius-letter in Wolfgang Trefler’s letter to Wolfgang von Solms, 15080721. Trefler, p. 493.

     Spelling and punctuation adjusted to the texts of the steganographic works.

     Ioannes tritemius abbas spanhemensis: arnoldo bostio carmelite gandensi salutem eta synceram in domino charitatem.

Diu fateor optime bosti silui. nec tot tuis literis ad me missis ferme per anni spacium vel unis saltem respondi: non quod tui sim oblitus. quem unice semper amaui: sed propterea quod rebus tam familiaribus quam eciam publicis adeo sum occupatus. ut vix mihi liceat interdum respirasse post diuturnum laborem. Parce igitur mihi laboribus irascere quantumlibet: veruntamen longum meum silencium duplicatis nunc literis recompensare conatus sum. ut si qua indignacio animo tuo aduersum me irrepsit: literarum suauitate duplicata curetur. Queris scio quid interea egerim. quid scripserim? Dicam: ordinis nostri reformati statuta iubente capitulo annali comportanda per ordinem digressi: item volumen unum quod tibi cum his mitto. 1de triplici regione claustralium ex mandato patrum ordinis nostri composui. occasionem scribendi nactus ex quadam edicione reuerendi patris burßfeldensis. cui multa addidi omniaque ab eo edita alteraui. sicuti in epistola operi preposita cernere potes. 2Oracionem de operacione diuini amoris in capitulo erphordensi a me habitam credo me tibi eo tempore misisse. que ne forte aberrarit. iterum his inclusa ad te uenit: 3aliam de acquisicione diuini amoris in capitulo colonie dixi. que non est impressa: item 4cursum et rosarium de sanctissima matre anna composui. quod opusculum tibi cum his mitto eo quod te amatorem eius agnouerim: aliasque quoque oraciones uarias deuotasque de diuersis sanctis: atque rosaria pro affectione postulantium edidi. quarum certum non est numerus. In manibus iam habeo 5grande opus. quod si vmquam publicatum fuerit |·quod absit·| totus mundus mirabitur: cuius primi libri titulus est steganographiab. Erunt autem 6quatuor libri: quorum quilibet ad minus centum capitulis distinguetur. Incepi hoc opus ad instanciam unius magni principis. quem nominare non est opus. Queris quid hoc opus doceatc? Maxima docet. et omnibus nescientibus stupenda et incredibilia: que a seculo nunquam sunt audita. 7Primus liber continet plus quam centum modos occulte scribendi quidquid velis. sine omni supicione. sine literarum transposicione. sine omni timore: ita ut non sit homo in mundo qui naturali industria scire vel suspicari possit quid in literis meis contineatur: preter eum qui artem meam nouit ex me. vel ex eo quem ego docuero. Verba sunt plana et familiaria. omni suspicione carencia: sed intencionem meam nemo sine arte percipere poteritd in eternum. quantumcunque sit doctus: et est res vere stupenda. 8Secundus liber multo mirabiliora continete: f9videlicet possum hac arte mentis mee conceptum notum facere artem meam scienti ad quantamcunque distanciam. ad centumg miliaria vel plura. secure. hsine verbis. sine scriptis. sine signis. per quemcunque nuncium. qui si comprehensus in via fuerit. sii interrogatus eciam per tormenta durissima. nihil potest fateri de nuncio meo: quia nihil sibi penitus de illoj constat. Quicquid occurreritk. nuncium meum semper manebit occultum: nec omnes totius mundi homines si simul essent congregati. possent illud inuestigarel virtute naturali. Item si volo. eciam sine nuncio idem facere possum. Item voluntatem meam indicare possum sedenti in carcere artem meam scienti. eciam longe absentim quantumcunque custodiatur. eciam si tribus miliaribus sub terra sederet. Et hec omnia latissime. uniuersaliter. quando et quantumcunque voluero. possum naturaliter. 10sine aliqua supersticione vel adiutorio spirituum. Mira sunt: sed audi mirabiliora. 10Tercius liber docet artem per quam possum hominem idiotam. scientem tantum linguam maternam. qui nunquam nouit verbum latini sermonis: in duabus horis docere scribere. legere et intelligere latinum satis ornate et diserte. quantumcunque voluerit: ita ut quicunque viderint eius literas. laudent verba. intelligant latine composita. 11Quartus liber continet multa stupenda experimenta: sed pure naturalia. Mentem videlicet meam indicere possum scienti artem meam. inter edendum vel sedendum cum aliis. sine verbis. sine nutibus. quam latissime voluero. Eciam inter loquendum. predicandum. ludendum in organo vel cantandum. sine impedimento actionis alterius cuiuscunque: ita ut predicando sancta et bona. indicem non verbis. non signis. non nutibus cuicunque artem meam scienti latissime quicquid voluero. eciam clausis oculis: et nalia multa 12liber quartus continebit archana. que non sunt in publicum proferenda. Mirantur hec omnes qui audiunt: e quibus multi sunt apud nos viri nobiles ac doctissimi qui existimant ista aut esse impossibilia. aut supernaturalia. His ego tibique respondeo. quod et sepe respondi: multa naturaliter esse possibilia. que vires nature nescientibus impossibilia vel supernaturalia videntur. Et ecce coram deo meo loquor qui omnia nouit. quod ea que predixi miranda multo sunt excellentiora profundiora et maiora oac vtiliora quam ego scribere aut tu credere possis. Et sunt omnia pure naturalia. sine decepcione aliqua. 13sine supersticione. sine magica. sine invocacione aut ministerio spirituum quorumcunque. Hec ideo dixerim. ut si forte aliquando rumor ad te peruenerit me scire et posse mirabilia: non me magum pillico existimes. sed philosophum. Nam quod Alberto magno. profundissimo naturalium rerum scrutatori contigit. ut propter miranda que occulta virtute nature operatus est: magus a vulgo sit habitus. mihi |·sum certus·| similiter contingere possit. Si queris unde mihi ista que nemo alius nouit. audi: non ab homine. neque per hominem ista didici: sed per reuelacionem nescio cuius. Cum enim presenti anno quadam vice cogitarem quid noui possem inuenire. quod omnes lateret: cepi cogitare si ea possem excogitare que dixi miranda. Cumque post longam phantasiam tanquam de rei impossibili penitus desperarem. dormitum me nocte reposui. fatuitatem meam ipse deridens. quoniam impossibilia querere tentaui. Eadem nocte astitit mihi quidam qui dixit. non sunt vana o tritemi. que cogitasti: quamquam tibi sint impossibilia. que nec tu nec alius tecum poteris inuenire. Dixique ad eum. si possibilia sunt. dic obsecro quomodo fiant. Et aperiens os suum de singulis me per ordinem docuit: ostendens quomodo fieri que cogitaueram multis diebus frustra facile possent. Ecce coram deo quia non mentior: sed veritatem dico. Neminem adhuc ista docui. quamuis multi magna promittentes rogauerint: preter unum principem cui scribo. quem de possibilitate artis certum feci manifesto argumento. Nec decet ista scire alios quam principes: 14alioquin multa per ea fierent mala. tradiciones. decepciones. fornicaciones et alia quecunque vellent homines mali. Sed bene vtentes arte. multa per eam bona rei publice facere possent. Possum autem ista omnia docere in omni lingua totius mundi quam nunquam audiui. Hec tibi optime bosti significare volui. ne me crederes ociosum. Scripsi eciam ad mandatum illustris principis Philippi comitis palatini electoris ducisque bauarie. 15chronicam de origine ducum bauarie ab inicio usque ad hec tempora. duces omnes cum uxoribus ac liberis suis sibi per tempora succedentes usque ad istos qui hodie vivunt. per nomina merita ac tempora explicando: et quedam alia. Vale qet ora deum pro me. Raptissime ex spanhem. feria secunda post palmas. Anno domini Mo. CCCC XCIX. Frater ioannes tritemius abbas.

T a et] Demaerel in | b BB123 Stigmagraphia | c P 1550 P 1564 docet | d BR potest | e continet] BB123 – | f videlicet […] arte] P 1550 per quem videlicet in hac arte possum P 1564 per ignem videlicet in hac arte possum Trefler possum hac arte | g Trefler etiam | h sine verbis] Trefler – | i BB3 et | j BR illis | k P 1550 occurrat | l P 1550 vestigare | m BR P 1550 Trefler absens | n alia […] archana] BB123 BP12 BR et multa alia. Quintus liber continebit | o ac vtiliora] P 1550 – | p illico existimes] P 1550 dico existimares | q et ora … Raptissime] BR – (unterer Seitenrand)

A 1 „de triplici regione claustralium […] epistola operi preposita“] TLTR. Mainz: Peter Friedberg; printing date 14980806. | 2 „Oracionem … amoris“] TODA. Speech given 14970827; printed Mainz: Peter Friedberg; no printing date. | 3 „aliam … colonie“] Speech given 14980726; not printed. | 4 „cursum et rosarium … anna“] Both from 1499 (Arnold 1991, p. 240) | 5 „grande opus“] The revisions at this point were the little Clavis steganographie, but Trithemius also mentioned enciphering methods which anticipated Polygraphia I und II. | 6 „quatuor libri“] An estimate which anticipates methods described in the Polygraphia. | 7 „Primus liber … plus quam centum modos … sine literarum transposicione“] According to the meaning of „transposicio“ in Steganographia-1499 the first book was to contain no substitution methods, as is the case with S 1500 I. | 8 „Secundus liber … continet“] None of this was excecuted in Trithemius’s extant cryptological œuvre. | 9 „videlicet possum“] In the complete versions of the letter the reference point of „mirabiliora“ and „videlicet“ is the random distance. Not until P 1564 do „mirabiliora“ and „videlicet“ refer to both fire and random distance, i. e. do they syntactically combine two semantically separate topics. The link „per quemcunque nuncium“ following in the same sentence also speak against „per quem“ (P 1550) and “per ignem“ (P 1564). Trithemius would have treated fire telegraphy and random distance as two separate topics. With „per ignem“ the sentence is semantically overloaded and does not structurally and contextually align with the rest of the presentation.. The missing „continet“ in BB123 und the changed syntax „possum hac arte“ to „in hac arte possum“ which only occurs from P 1550 onwards suggest an originally misread textpassage in P 1550. The cause may have been an abbreviated „vt“ (cf. S 1499 I/6T) which was resolved twice. That “continet” is missing in BB123 indicates a textually corrupt transmission of the passage. The grammatically impossible „per quem“ in P 1550 was changed in P 1564 to „per ignem“. “per ignem” is nothing but an editorial correction from 1564 of a misprint from 1550, which had an immense influence on the reception of the Steganographia. | 10 „Tercius liber […] latine composita.“] A polyglot side-effect of the syntactically ready-made enciphering methods of Polygraphia I-II, which Trithemius also mentions in his Clavis Polygraphiae: „Quartodecimo sciendum, quod in hac ipsa inuentione polygraphiæ nostræ adhuc latent quædam præscriptis longe meliora, uidelicet quomodo latini sermonis ignarum, in paucis diebus ne dicam horis informare poteris ut sciat latine scribere, legere, loqui, & intelligere, non quidem uniuersaliter omnia, sed ad certum modum quicquid sibi necessarium occurrerit de quacumque materia in negotijs suis.“ CP 1518, f. B [i]v. | 11 „Quartus liber …“] Trithemius may have thought of digraphic ciphers à la Polybios, but did not use any in either Steganographia or Polygraphia. Trithemius owned a copy of the Histories, unclear whether the Ἱστορίαι or the Latin translation. Listed as „His”in Trithemius’s estate (Arnold, Nachlaß, p. 291). | 12 „et“ concludes the projected description of the contents of the fourth books and does not transit to a fifth book, which Trithemius would have described separately. Even if its contents were not to be published, such a transition is a rhetorical and stylistic break in style which does not match the descriptions of contents of the four preceding books. | 13 „sine aliqua supersticione vel adiutorio spirituum“, „sine supersticione … aut ministerio spirituum“] These hints prove that Trithemius, at the time of the letter, had already conceptualized, at least in general terms, the reworking of the first version of the Steganographia 1499 into its arcane language revision. | 14 „alioquin … mali“] The same topos also in the preface to the Steganographia 1499 – „… multa mala per eam fieri poterunt inter homines. adulteria. fornicaciones. conspiraciones. homicidia et tradiciones …“ – and in the preface to the Steganographia 1500. | 15 „chronicam … bauarie …“] First print 1549; see TOB.

      In its extensiveness and self-stylization the letter to Bostius was likely intended for a wider audience. Whether Bostius or his prior received it, its contents would have become an immediate topic for wider discussion and dissemination beyond the cloister walls of Gent. Trithemius clearly anticipated a wider response. He described the reason for and effect of his letter extensively in the Cronicon Sponheimense for the year 1499:

Anno quoque prenotato secunda feria post diem palmarum Ioannes tritemius abbas huius cenobij Arnoldo bostio carmelite gandaui commoranti uiro doctissimo atque religiosissimo per literas sciscitanti quid scriberet. ut vero amico responsurus rescripsit se in manibus habere magnum opus steganographie ad vnius principis peticionem quod tractaret de quibusdam rebus er artibus occultis atque mirandis ab ei nouiter inuentis. que nulli hominum ante hac fuerint cognita. quemadmodum opus ipsum probat. Verum priusquam epistola peruenisset gandauum bostius ipse cui scripta fuerat pridie nonas aprilis hoc est quinta feria post festum pasche /· tritemio nesciente·/ ad dominum migrauit. Prior ergo conuentus gandaui. missam bostio epistolam aperuit legit. et quasi pro miraculo vbique diuulgauit: que breui temporis spacio per totam galliam et alemaniam coram multis principibus et doctissimis viris fuit publicata. rescripta. et maxima omnium admiracione lecta et pro nouo et prius inaudito miraculo habita.[3]


[2] Demaerel surmised Adriaan Eekhout. Demaerel, p. 138.

[3] TChS, f. 113v.

Steganographia 1500 I/1:

aCapitulum Ib. ccuius clauis et operacio tenetur a spiritu principali1 Pamersiel. 2anoyr madriseld per ministerium eebrasothea nabrulges itrasbiel. et nadres ormenu itules rablonf hamorphiel. Ad hos fit commissio omnium cum exorcismo.

Huius primi capituli est multum difficilis et periculis plena operacio. propter superbiam et rebellionem spirituum eius. qui non obediunt alicui: nisi fueritg in hac arte expertissimus. Nouiciis enimh et minus in arte probatis non solum non obediunt: sed eciam |·si nimis vrgeantur·| eos frequenter ledunt. et variis illusionibus offendunt. Maliciosi et infideles sunt super omnes alios aeriosk spiritus: et nulli penitus nisi maximis sacramentis compulsi obediunt: et secretum quod eis committitur lsepe aliis infideliter ostendunt. Nam mox ut emissi fuerint. cum literis auolant: etm ad eum cui mittuntur sine ordine irrumpentes. sicut populus sine duce fugiens de prelio. furiosi properant: et aerem suo clamore replentes sepe omnibus in circuitu mittentis archana manifestant. Consulimus ergo ut nemo in hac arte operaturus illos compellat. nec eorum ministerian anxie requirat. quiao proterui et infideles sunt. Compluresp ex his quos consequenter dicemus inuenire possitq satis beneuolos: qui ultro sese offerantr ad obedienciam paratos. Si quis autem proteruiam illorums experiri omnino voluerit et probare ea que diximus esse vera. hunc modum obseruandum nouerit. Preparet chartam in quamt scripturus est cum inuocacione diuini nominis. In nomine patris et filii et spiritus sancti: deinde uvero scribat in ea quamcunque narracionem voluerit simplicem et apertam. quam omnes legentes intelligant. latino. patriov wvel quolibet alio sermone. Cum autem sederit ad scribendum versus orientem: ita spiritus compellat. 3Pamersiel ochurmyx delmuson Thafloyn peano charustheay melany. lyamurtoz colchan. paroys. madyn. moerlay. bulre z atleor don melcoue peloin. ibursyl meon mysbreath almi driaco person. Crisolnay. lemon asosle mydar. icoriel pean thalmo. asophiel ilnotreon banyel ocrimos esteuor naelma besrona thulanmor fronian beldodrayn bon otalmesgo merofas elnathyn bosramoth. Hec cum dixerit videritque sibi spiritus ad obsequendum paratos presentes. continuet opus inceptum: quod si nondum apparuerint. tociens repetat iam dicta. donec compareant: aut penitus intermittat. ne nimium compulsi ledant operantem. Cum autem literas compleueris intentas. mitte eas cum nuncio ad amicum in arte probatum. quas cum receperit. dicat istam coniuracionem: 4Lamarton anoyr bulon madrisel traschon ebrasothea panthenon nabrulges Camery itrasbiel rubanthy nadres Calmosy ormenu lan. ytules demy rablon hamorphyn. His dictis mox intelliget mentem tuam perfecte. spiritibus iam ultro seseab cum impetu offerentibus et clamantibus: ita ut plerumque et alii presentes secretum mittentis percipere valeant. Sed obserua ut in omnibus literis quas mittis hac arte conscriptas. proprium signum5 infigas: ut is cui scribis sciat per quos spiritus sisac operaturusad: quoniam si ipse operaretur per alios ad intelligendum. et tu per alios ad mittendum: nunquam in eternum obedirentae ei: sed pro indebita operacione et illum lederent. et secretum tuum minime reuelarent. Omnes enim spiritus quibus in hac arte vtimur. ordines et officia sibi commissa aftantum custodiunt. et de aliis se nullatenus intromittuntaj. Considera diligenter omnia que in isto capitulo diximus: et facilius poteris intelligere que in sequentibus dicturi sumus. Et ut ea que diximus comprobemus exemplo. ponamus intencionem nostram in sermone vulgariak: quam consequenter notificabimus amico modo predicto.

alSit ista intencio mentis secreta alicuius principis. quam optat scire suum vasallum absentem. 6Lieber getruwer wir sin imam willen durch redlich orsach die von straßburgkan zu bekriegen vnd mit gantzer macht zu vberfallen vf nest mittwoch nach viti vnd modesti. Ist darumb vnser ernstlichao beger an dich als du vns mit eidap7 vnd gelubdeaq verwant bist vnd zu getruwem dinstar8 verbunden du wollest vf den selbigen dag wailas9 gerust nach dim vermogen vmb vier nach mittag bi Stauffenburgat10 in dem walde erschinenau weitern bescheid daselbs finden avwirst nach zu kommenaw vnd nit usbliben. Wollen wir in gnaden gegen dich erkennen vnd behalt desen vnsern anschlag bi dirax in hoher geheim.

ayAd notificandum hoc secretum vasallo cum latioreaz intencione mittentis. scribatur sic vel alio modo. 11Omnipotens sempiterneba deus. qui omnia creasti ex nihilo: miserere nostri per vnigeniti bbfilii tui in cruce morientis amarissimam passionem: qui conceptus debc spiritu sancto sine comixtione virili natus est ex purissima semper virgine maria: bdtradensque se pro nobis voluntarie in mortem. suo sanctissimo cruore animas nostras moriens de morte liberauit. Exaudi benos miseros obf clementissime pater: et per eiusdem filii tui dulcissimi domini nostri iesu christi sacratissimi sanguinis effusionem. indulge nobis peccata nostra. et infunde cordibus nostris graciam tuam: ut te in omnibus et super omnia syncero feruore diligentes. mandatis tuis semper cum deuocione obediamus: et in tuobg amore iugiter proficientes. nihil deinceps amemus terrenum. nihil queramus caducum. Tu enim es dominus deus noster: qui nos ad imaginem et similitudinem tuam ab inicio creasti. cum non essemus: et per dilectum filium tuum redemisti. cum perissemus: quem mortuum pro peccatis nostris et sepultum. tercia die a mortuis resuscitasti: eumque gaudentibus suis discipulis viuum. per dies quadraginta in multa consolacione ostendisti. Ipsum verum deum et hominem pura et firmissima confessione tecum in tua incircumscriptibili maiestate sine fine regnantem in fine mundi. denuo credimus esse venturum ad iudicandum viuos et mortuos. et redditurum vnicuique nostrum secundum opera sua. Per ipsum te rogamus. o clementissime pater: exaudi nos. et miserere nobis nunc et in illa terribilibh hora. in qua per bjfilium ipsum tuum iudicandi sumus. Respice in nos. misericordissime deus: sumus enim fragiles et miserandi peccatores bonis operis nudi: qui sacratissimambj maiestatem tuam peccando in multis offendimus. Sed misericordia tua conuersi ad pentitenciam pro peccatis nostris lachrymantes gemimus. per iesum christum filium tuum humiliter deprecantes: ut auertas indignacionem tuam a nobis. indulgeasque nobis clementer transacta crimina: perducens nos presenti terminato exilio ad amenitatem patrie celestis. Zeichenbk blIoan. tritemius scripsit. Huiusmodi narracionem simplicem et apertam vel aliam quamcunque volueris. quam omnes legant et intelligant. et que nihil contineat secreti quamque non verearis in omnium deuenire conspectum: scribas in charta premissa quam diximus coniuracione spirituum. facie versa ad orientem. Qua scripta intencionem tuam secretam quam volueris scire absentem. coram spiritibus exprime. contestans eos ut agant fideliter: statimque auolabunt. Cum literas tuas acceperit is cui mittuntur. signo orientis cognito facie conuersus ad orientem: dicat coniuracionem quam premisimus. Lamarton. anoyr bulon etc. Et statim tuam intelliget intencionem secretam quam spiritibus commisisti pro certo.

Ad sciendum spirituum loca. nomina et signa. nota subiecta. Sed cum necessarium sit omni operanti in hac sciencia scire loca et nomina principalium spirituum et signa. ne morantem in meridie per ignoranciam vocet ab aquilone: quod non solum impediret intentum. sed eciam ledere posset operantem: ponam tibi consequenter in circulo plagas12 in quibus principales spiritus morantur. cum nominibus eorum et signis13.bm

[nachtragen: Kreisscheibe] Abbildung V 6r über der Trennlinie zwischen Vulturnus“ und Oriens“: +14

   Außenkreis: 12Oriens | Subsolanus | Eurus | Euroauster | Auster | Austroafricus | Africus | Fauonius | Occidens | Chorus | Subcircius | Circius | Septentrio | Aquilo | Boreas | Vulturnus

   Mittelkreis: Pamersiel | Padiel | Camuel | Aseliel | Barmiel | Gediel | Asiriel | Maseriel | Malgaras | Dorothiel | Vsiel | Cabariel | Raysiel | Symiel | Armadiel | Baruchas

   Innenkreis: 14Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen | Zeichen

Ecce iam habes plagas orbis vniuersas. quas nosse in operacione huius artis in presenti libro. in primis et ante omnia est necessarium: et sine quorum noticia nullus in arte sequetur effectus. Rursus oportet te scire singulorum principalium spirituum primos substitutos quot bnsint in numero. quibus secreta mysteriabo committunturbq: ut scias eorum ordines. quomodo sint vocandi. et quomodo rursus emittendi ad officia sua. et quot ipsi habeantbr illuminatores in die et quot lucifugos in nocte quotquebs amicos. et quantos soleant formidare inimicos. Et de his omnibus docebo te in presenti tabula: que dicitur tabula directionis.bt15

caOrientem hic velim intelligascb non vbi sol quolibet die oritur: sed eum locum ccin quo a principio creatus fuit. quem equinoctialem appellamus. Nisi enim hanc consideracionem obserues diligentissime: non poteris in hac arte habere profectum. Sed cdiam nunc te seriem istius tabule docebo: ita ut ex vno spiritu. intelligas omnes. Capiamus itaque Malgaras pro exemplo: per quem fit operacio huius artis in nono capituloce presentis libri primi. Occidentalis est. signum eius est tale Zeichen. 16habet sub se triginta. qui presunt diei: et habent imperium magnum fugandi spiritus tenebrarum. His subiecti sunt alii trigintacf. qui presunt nocti et versantur in tenebris semper: et non veniunt ad lucem. nisi per magnum imperium suorum principum quibus omni tempore sunt subiecti. Et isti rursus sub se habent tanquam custodes et ministros pleno iure subiectos. Aliquando 30. aliquando 20. aliquando 10. et aliquando omnes cum omnibus simul egrediuntur ad imperium suorum principum: tali scilicet ordine. ut quot eorum numero per operantem virtutum magnarum imperio vocati fuerint ex secundo vel tercio ordine: tot eciam seruitores et custodes cum ipsis veniantcg ad principalem. qui est Malgaras. Iterum sub istis sunt alii tanquam nuncii et ianitores sine certo numero: qui sepe cum ipsis mixtis conueniunt. Horum spirituum omnium nomina non tenemus: sed que scire necessarium est operanticg in quolibet capitulo exprimemus. Et nota quod omnes isti spiritus sunt cum suo imperatore principali. quilibet in plaga orbis cideputata sibi. ut patet in tabula.cj

T BCEFH[Hd][Ld]NTV | a C ‹ Steganographiæ Liber Primus E ‹ Steganographiae N ‹ Liber primus | b Capitulum I.] B CAP. I. E Capitulum primum CFNTV Caput primum H CAPIT. I. Ld Das Erste Cappittell | c cuius … tenetur] C In hoc primo capitulo continetur clavis et operatio E In hoc primo capitulo continetur [darüber eingeschoben cuius] clavis et operatio [darüber eingeschoben continetur] F In hoc Capitulo clauis et operatio Ld welches Schlüssel vnndt wirckung innen helt N In hoc cap: [darüber eingeschoben cuius] continentur clavis et operatio [darüber eingeschoben continetur] T In hoc Capitulo continetur CLAVIS et operatio V In hoc primo capite huius primi libri continetur clauis & operatio | d Siehe zweite coniuratio Lamarton …“] BT madriel CEFHHdLdNV Madriel | e ebrasothea nabrulges] C Ebrasachean Abtulges E Ebrasotheam Abrulges Emar Abruleos F Ebrasachean, abtalges Ld Ebra Sotheam ebruelos N Ebra Sothean Abtulges Nmar1 Abruloes Nmar2 Credo sic Ebra Sothea Nabrulges T Ebrasathean, absulges V EBRASATHEAN Abrulges | f Siehe zweite coniuratio Lamarton …“] BEmarHLdNmarV rablion CEFN ralchion T raldion | g T sit | h + EmarNmar] CEHN autem | k BCFNV aereos | l sepe … mittuntur] H – | BCEFNTV | m CENV – | BCEFHNTV | n CEFNT mysteria | o BV Quia | p T 9plures] BV cum plures CEFN Cum plures | q H poterit | r TV offerunt | s BH eorum | t CEFHNTV qua | u vero scribat] CENT scribat FV conscribat | v patrio] V vel patrio sermone | w vel … sermone] CEN aut alio quolibet sermone H vel quocunque sermone alio V vel etiam quocunque alio placuerit | x + HdLd] B oshurmy CENT Ocharmij | y B charustea CEFN Charusten Emar ali: Charuschea H Chamschea LdNmar Charuschea V Carustem | z B lyaminto | aa CEFHNTV – | ab ultro sese] BFT ultro se CEN se | ac F sit | ad BFHTV operatus | ae B obedient | af V tantummodo custodiant | aj B intermittunt V intromittant | ak V › vel si etiam placet, in latino | al Sit … absentem.] abgesetzt nur in BEN; Rotschreibung nur in B [Bmar Roth.] | am CEN › sin und F › sÿnne vnd T sin Vnnd V decreuimus [für wir … willen] | an BT Straßburg CEN Strasburgk F Straßburgk H Straßburgh V Ciuitatem Argentinensem | ao ernstlich] B ernstliches C freündlich E frevndliche EmarHNmar ernstlicher F freundtliche N freundlich T ernstlich V Quapropter cupimus a te [für Ist … dich] | ap B Aydt CEN eide F Eÿdenn HT eidt | aq B Gelübde CEFN gelobte H gelubten T gelübt | ar B getrewen diensten CN getreuwen diensten E getrouwen diensten F getreuwen Dienste H getrewen dienst T getruwem Dinst | as Konj.] BCEHNT wol F wohl | at B Stauffenburg CEN Strasburgk F Straßburgk H Straßburgh T Straßburg V præfatam Ciuitatem | au B › / [Hic ita erant litere positæ] | av wirst … Wollen] H – | BCEFNT[V] | aw B nachzukommen C nach ku kommen EN nachku kommen F nachzukomen T nach zu kommen | BCEFHNT[V] | ax bi dir] CEN V vnd … geheim nicht übersetzt | ay Ad … modo.] abgesetzt nur in BT; Rotschreibung nur in B [Bmar Roth.] | az BCEFNV latiori T la: | ba F eternæ TV æterne | bb filii tui] TV ~ | bc de] CEN est ex V est de | bd tradensque se] T traditusque se V traditusque | be nos … scripsit.] FTV – | BCEHN | bf nos miseros o] CEN misericors et | bg in tuo] B mutuo | bh CEN horribili | bi filium ipsum] B ~ | bj B sanctißimam | bk BH – | bl Ioan. … scripsit] B Ioan. Trithemius scripsit C Joannes Trithemius EN Johannes Trithemius H Joan. Trith. | BCEFHNTV | bm Abbildung nach FHTV] B – aus typographischen Gründen? – Kreisinhalt nur für die ersten drei Kapitel, und Rest leer] V der Außenkreis zusätzlich numeriert von 1. bis 16., und in der Kreismitte die Anmerkung Speculum spirituum nomina. Loca & characteres monstrans. CEN ein zusätzlicher Innenkreis mit Alternativschreibungen der Zeichen, unter dem Zeichen für Pamersiel mit der Anmerkung Aliter sic invenio [N invenies] istos characteres.] H setzte zweimal zu der Zeichnung des Kreises an: der erste Kreis geriet zu klein, enthält nur drei Wörter und wurde schließlich durchgestrichen (6v), der zweite dann größer und vollständig (7r)] | bn sint in] CEN sunt | bo T ministeria | bq CEN committantur | br CEN habent | bs B quosque | bt F › Sequitur Tabula Tzentrierte Überschrift TABULA DIRECTIONIS V … in præsenti [neue Zeile und zentriert] Tabula Directionis Dicta. CEN korrelierte die Tabelle in S I/1 mit der überarbeiteten und ergänzten, das heißt einen späteren Stand wiedergebenden Tabelle in S I/32: diese Abweichungen aus CEN sind nicht gesondert angemerkt. Ferner findet sich nur in N die Tabelle aus S I/1 mit roten Zahlen von 1 bis 16 durchnumeriert: auch diese Numerierung habe ich fortgelassen. Die Tabelle fehlt in Hd, und der Schreiber fügte an dieser Stelle ein Hie fehlet eine Tabel. Zur Farbgebung der Tabelle in FHT die Erklärungen: F Tabula intrinsecus sit fulua | Lineæ inter nomina et numeros sint cum plumbo tracta H Hæc tabula directionis intrinsecus sit fulua, & lineæ interna minea, & numeri sint plumbo tracti T Tabula intrinsecus fulva sit. Lineæ inter nomina et numeros sint cum plumbo tractæ. | BFHTV | bu 0.0 + B2] BH 00 | bv 2.10] BH 210 V 20 10 | bw 0.10 nach T] BFH 0.0. T 010 V 0 0 | bx 50.0] B 80.0 H 500 | by 50.0 0.50] B 80.0 0.80 V 50 0 150 0 | bz 110 (vielleicht 1.10?)] BV 100 H 150 | ca Nach der Tabelle Blattverlust in H (7v; Wiedereinsatz erst in S I/5). In V, wohl verursacht durch einen “Seitensprung” des Schreibers in seiner Textvorlage, findet sich zwischen der Tabelle (6v) und Orientem (7v) die Passage Primus autem principalis bis sicut subiecto demonstrabimus exemplo aus S-1500 II/2 eingeschoben. | BCEFNTV | cb G intelligi | cc in quo] G vbi | cd iam … docebo] F iam nunc te seriem docebo istius tabule T jam te seriem nunc docebo istius tabulæ V modo te seriem precedentis tabulæ docebo | ce N cap: T capite | cf BCV 30 | cg CENT veniunt V inueniunt | ch BFTV operantem | ci deputata sibi] BENT ~ V deputata | cj CE › Primi Capituli finis

A 1 „Pamersiel … hamorphiel“] „Pamersiel“ bezeichnet den Modus, „anoyr ebrasothea nabrulges itrasbiel. nadres ormenu itules rablon“ die Verfahrensweise, nim die ersten bugstaben de omni verbo. „hamorphiel“ ist eine Schlussleere. Die Wörter wiederholen sich innerhalb der zweiten coniuratio mit korrektem „madrisel“. Mit dem unverschlüsselten Rahmensatz „Capitulum … per ministerium“ wirkt Trithemius einer Auflösung der steganographischen Wörter entgegen. Die Wörter der coniuratio sind in B gänzlich, in T außer „Ebrasathean“ klein geschrieben, in CEHNV durchgehend groß, in F gemischt. Hier nach B, und entsprechend der zweiten coniuratio. „hos“ belegt, dass zumindest die in „-el“ endenden Wörter Namen der Sekundanten Parmersiels sind. Ab S-1500 I/3 verschlüsselt Trithemius seine Chiffrieranweisungen einheitlich in Form je zweier coniurationes in jedem Kapitel. | 3 „Pamersiel … bosramoth“] cum tali cautela ut prime litere cuiuslibet diccionis secretam intencionem tuam reddant legenti. Herzog August (GS, S. 41) ergänzte das aus verschriebenem „oshurmy“ in B resultierende sum um „Aves Chameron Murs Chadon Oshurmy“ für usus sum, ohne seinen Texteingriff gesondert anzumerken. | 4 „Lamarton … hamorphyn“] nim die ersten bugstaben de omni verbo. | 5 „proprium signum“] siehe S-1499 I/1A. | 6 „Lieber … geheim.“] Orthographisch und inhaltlich abweichender Text in BCEFHNT; nicht in HdLd, mit der Begründung: „Diß sezt Trithemius in seiner deuzschen sprachen, Jch aber weil es nicht notwendig, habs außgelassen, denn ein Jeden seines gemüths anschlag von sich zu geben deucht ist, vnd wol zu Endern.“ Für die Auslassungen der eigentlichen Chiffretexte von Seiten der Schreiber ist indirekt Trithemius verantwortlich, der auf deren Beliebigkeit verweist: „scribatur sic vel alio modo“, später häufig „ad placitum“, das viele Schreiber zu “ad populum” entstellten. V übersetzte den Text ins Lateinische: „Sincere ac fidelis nobis, Justis de causis Ciuitatem Argentinensem ad Festum S. Viti & Modesti proxime venturum, maximo cum exercitu & potestate inuadendam oppugnandamque decreuimus, Quapropter cupimus à te, ut per iuramento & fidelibus seruitÿs tuis, quibus nobis es obstrictus, die prænominato, pro summo posse armatus, hora quarta post meridiem ante præfatam ciuitatem, in sÿlua non procul ab ea distante compareas, et sententiam nostram quidquid ulterius factù opus fuerit, expectes, Neque propositum hoc nostrum alium hominum patefacias, Quod à te clementer & beneuolè acceptum gratia nostra recompensabimus.“ Da dieser einzige explizit vorgegebene, deutsche Klartext der Steganographia sich nicht aus der folgenden Pseudo-Chiffrierung „Omnipotens … celestis“ korrelieren lässt und seine Lexik jene der anderen deutschen Klartexte aus Steganographia-1499 und S-1500 überschreitet, lassen sich Schreibung, Trennung, Numerus und Kasus mehrerer Wörter des deutschen Textes nicht eindeutig rekonstruieren. Das Deutsch der Quellen ist unverlässlich, da es – wie schon aus den vorgegebenen Klartexten der Steganographia-1499 ersichtlich – das Deutsch der jeweiligen Schreiber/Herausgeber reflektiert. Wo Präzedenzfälle existieren, bin ich diesen gefolgt, z. B. „orsach“ entsprechend S-1499 I/28; siehe das Wortverzeichnis. Manche Wörter unterzieht Trithemius steganographischen Kürzungen („getruw-“/„getru-“, „die“ / „di“ (siehe auch S-1499 I/17A). | 7 „eid“] vielleicht „eide“ (CEN) statt „eid“. | 8 „getruwem dinst“] Lesart T überzeugt mit Hinblick auf den Numerus und die Schreibung von „dinst“, da der Singular auch in FH steht, und Trithemius in S-1499 I/17 und S-1500 II/1 „zu dinst“ chiffriert. Zur Schreibung von „getruw-“ siehe C I/17A. | 9 „wail“] zu „wail“ und „wal“ siehe S-1499 I/8A. | 10 „Stauffenburg“] Vielleicht Staufenberg in Hessen. | 11 „Omnipotens … celestis.“] Dieser 281 Wörter umfassende Text lässt sich substitutionslos nach keiner der in S-1499 I/1 angedeuteten oder in der Steganographia dargestellten Methoden dechiffrieren. Dass ohne Substitution mit den extanten Wortanfangsbuchstaben, auch bei geänderter Anordnung, nichts anzufangen ist, beweisen Buchstabenstichproben: so kommt z. B. auf ein mehrfach im Klartext auftretendes „b“ nur ein Anfangs-„b“ im vermeintlichen Chiffretext („bonis“), während Klartext-„e“ ungefähr doppelt so häufig ist wie Anfangs-„e“ im lateinischen Text. Anfang und Ende des lateinischen Textes weisen auch keine Substitutionen, weder vor- noch rückläufig, in den von Trithemius dafür bevorzugten Zählern auf. Dechiffrierversuche jenseits von Initialposition und Substitution, der allerdings ein Zähler zugrunde liegen könnte, habe ich unterlassen. Da viele Wörter auch in Polygraphia I und II auftreten (1508 und 1518), könnte B’s Einschub „Hic ita erant litere positæ“ eine unvollständige Chiffrierung bezeichnen und in B vielleicht an falscher Stelle stehen. Der Klartext „Lieber … vermogen“ umfasst ungefähr 282 Buchstaben, eine wegen der unklaren Schreibweise mancher Wörter nur annähernde Zählung. Dass dieser Text eine polygraphische Chiffrierung darstellt – auf deren Möglichkeit Trithemius schon im Brief an Bostius hingewiesen hatte – lässt sich so weder aus P 1508 noch P 1518 ableiten und in Ermangelung eines Zusammenhangs wie jenes der Wortlisten in P I und II auch nicht beweisen. Die Anfangswörter „Omnipotens sempiterne deus qui“ beginnen das dem Salve Regina angefügte Gebet; es könnte auch eine Montage verschiedener Gebetsanfänge sein („Omnipotens sempiterne deus, qui omnia … creasti …“ in Corp. Or. VI, S. 142; ähnliche Satzanfänge ebendort). P I beginnt mit einem Nominativ, P II mit einem Akkusativ; die polygraphische Abfolge zweier Adjektive und einer Anrede erscheint daher syntaktisch unwahrscheinlich. „Lieber“ nach P I (1508) wäre: „Illustrator sapientissimus gubernans celestia concedat requirentibus,“ nach P II: „Parentelam honestissime [uirginis marie] genitricis coessencialis cunctipotentis [dei patris. o] conpresbyteri,“ nach S-1500 I/1: „Omnipotens sempiterne deus qui omnia creasti.“ Es ist möglich, dass Trithemius hier versehentlich einen nicht zur Steganographia gehörenden Text einmontiert hat, denn eine Verwechslung bei der Montage überarbeiteter Chiffretexte unterläuft ihm in S-1500 I/3, doch es wahrscheinlicher, dass Trithemius absichtlich einen unpassenden Text bzw. einen „falschen Wachtposten“ eingefügt oder gegen eine originale Chiffrierung ausgetauscht hat, dessen „sic vel alio modo“ dann grundsätzlich, jedoch nicht spezifisch die Konstruktion des Chiffretexts bezeichnet. In den cautelae zu S-1499 I/1 hatte Trithemius auf die leichte Auffädelbarkeit einer substitutionslosen Chiffrierung ohne Leere verwiesen: „… iste modus non satis est tutus: quia facile ab industrio homine potest deprehendi. sicuti sepius expertus sum.“ Ein Verständnis des ersten Chiffretexts hätte Inhalt und Konstruktion der Steganographia und ihrer arkansprachlichen Verfremdung – zumindest aus Trithemius’ Sicht – brachlegen können, an deren Offenbarung Trithemius innerhalb des arkanrhetorischen Rahmens nicht gelegen sein konnte. Der Vermutung eines „falschen Wachtpostens“ gab erstmals 1614 Adam Tanner Ausdruck: „… ne ex ipso statim exordio totius libri secreta panderentur, factum existimo, quod falsum illic paradigma, & à proposito alienum, siue ab ipso Trithemio, siue ab eius editoribus substitutum sit.“ Tanner, S. 14. Herzog August und Heidel, haben die Problematik des unpassenden Textes überdeckt bzw. verwischt. Herzog August substituierte für den vermeintlichen Klar- und Chiffretext aus S-1500 I/1 kommentarlos die Texte aus S-1499 I/1 (GS, S. 41-42); Heidel druckte die Texte aus S-1500 I/1, veranschaulichte den Modus jedoch ebenfalls, ohne Kommentar, an S-1499 I/1 (Heidel, S. 130-131). Caramuels Versuch, mittels Umstellung der Buchstaben des Klartextes und willkürlicher Akzentuierung von Buchstaben des Chiffretexts den Text „Volo obsidere Strasburg: sis in silva dicta“ (Caramuel, 12) „dechiffriert“ haben zu wollen, entbehrt, wie alle seine „Dechiffrierungen“, jeglicher kryptologischen Stimmigkeit und wurde schon von Heidel entsprechend widerlegt (Heidel, S. 99-100; siehe Rezeptionsgeschichte). – Zu Trithemius’ Konstruktion von Pseudo-Chiffrierungen siehe auch die vermeintlichen Doppelchiffrierungen der „Wort-für-Wort-Chiffre“ in der Clavis Polygraphiae (siehe Rezeptionsgeschichte). | 12 „plagas“, „Oriens … Vulturnus“] Trithemius bettet die 16 Moduskennzeichen „Pamersiel“ bis „Baruchas“, i. e. Modi S-1499 I/1-16, in den arkansprachlichen Kosmos vierer „climata“ bzw. „plagae mundi“ (siehe Isidor, XIII/1) und zwölf Windrichtungen ein; in ähnlicher Manier erweiterte er in S-1500 III das Konzept der sieben Planeten durch Vierteilung auf 28. Eine knappe und übersichtliche Darstellung der zwölf Winde gibt Isidor, bei dem auch die Vokabel „spiritus“ ins Auge fällt: „Ventorum quattuor principales spiritus sunt. Quorum primus ab oriente Subsolanus, a meridie Auster, ab occidente Favonius, a septentrione eiusdem nominis ventus adspirat; habentes geminos hinc inde ventorum spiritus. Subsolanus a latere dextro Vulturnum habet, a laevo Eurum: Auster a dextris Euroaustrum, a sinistris Austroafricum: Favonius a parte dextra Africum, a laeva Corum; porro Septentrio a dextris Circium, a sinistris Aquilonem.“ Isidor, XIII/11. | 13 „signis“] Diese Zeichen ähneln nur oberflächlich tironischen Noten. Siehe Einleitung betreffs der „chaldäischen“ Zahlen und arabischen Zahlen in Trithemius’ Berengarius. | 14 „+“] Das Kreuzchen oberhalb der Trennlinie zwischen „Vulturnus“ und „Oriens“ und die Rot- und Schwarzschreibung gemahnen an die Kreisscheiben in S-1499 II. Während die Kreisscheiben dort eine optische Orientierungshilfe bei der Rückwärtszählung des Alphabets darstellten und keinen neuen kryptologischen Inhalt vermittelten (S-1499 II/1A), dienen sie in S-1500 I/1 – und dann noch einmal in S-1500 I/17 – sowohl als Inhaltsverzeichnis für die ursprünglich 16 Kapitel des ersten Buches als auch zur arkansprachlichen Verstärkung. Der inhaltlich redundanten Runddarstellung der Alphabetsubstitutionen in S-1499 II entspricht in S-1500 I/1 eine sprachliche Redundanz: Trithemius wiederholte den Inhalt der Kreisscheibe in Form einer Tabelle, die er um die verschlüsselte Angabe der jeweiligen Zähler ergänzte. | 15 „tabula directionis“] Eine um die jeweiligen Moduszähler erweiterte tabellarische „Langfassung“ der vorangehenden Kreisscheibe; vgl. hierzu die Tabelle „Mansiones spirtuum cum planetis“ und deren inhaltlich erweiterte tabellarische Darstellung „Motus planetarum purus“ in S-1500 III. Die tabula directionis spiegelt noch Anzahl und Inhalt der 16 substitutionslosen Modi S-1499 I/1-16. Erst im Verlauf der Überarbeitung fügt Trithemius Buch I der Steganographia 15 weitere Modi hinzu, und stellt in S-1500 I/32 eine entsprechend erweiterte Tabelle auf, in der er auch die während der Revision der älteren Modi vorgenommenen kryptologischen Modifizierungen, z. B. von relativem Zähler in S-1499 I/4 zu reinem Zähler in S-1500 I/4, berücksichtigt und, in einer zusätzlichen Spalte, neu hinzugekommene Modifizierer der jeweiligen Modi andeutet. Die punktierten Zahlen der letzten Spalte, gelegentlich in Verbindung mit jenen der vorletzten Spalte, kennzeichnen relative Zähler, z. B. „10.0“ im dritten Modus eine zusätzliche Leere nach jedem angeschlossenen Klartextwort, „0.10“ im vierten Modus eine zusätzliche Leere nach einem auf zwei Buchstaben innerhalb des vorgegebenen Zählers endenden Klartextwort, „0.30 2.10“ im neunten Modus den Einschub von drei bis einer zusätzlichen Leeren entsprechend dem jeweiligen Klartextwort, „180 810 00“ beim fünfzehnten und sechzehnten Modus den jeweiligen Auf- und Abstieg von einer bis acht Signifikanten bzw. Leeren ohne weitere Modifizierer, usw. | 16 „habet … Malgaras“] Metaphorische Darstellung des relativen Zählers ⏑ ⏑ ⏑ _ _ _ aus S-1499 I/9, in dem jedem abgeschlossenen Wort des Klartextes der Anzahl seiner Schlussbuchstaben entsprechend viele Leere anfügt werden; „triginta … dei“ = 3 Leere; „triginta … nocti“ = 3 Signifikante; „custodes“, „ministros“ = relative Leere.

Steganographia 1500 II/19:

     aCap. XIX. cuius hora vocatur Venaydor1. et angelus eius appellaturb Mendrion: habens sub cimperio suo principes. duces. comites et ministeriales pene innumerabiles.

dSeptima hora noctis vocatur Venaydor. cuius angelus et supremus spirituse dicitur Mendrion. qui habet sub suo imperio multos alios spiritus tanquam principes. duces. comites et ministeriales. qui ad diuersas operaciones in magicis sunt deputati. Ex his ad steganographiam et eius operaciones in septima hora noctis deputati sunt per vices et ordines suos principes. duces et comites cum subseruitoribusf suis gmulti numero. In primo ordine sunt 10. in secundo 20. in tercio 30. in quarto 40. in quinto 50. in sexto 60. in septimo 70. in octauo 80. in nono 90. in decimo 100. in vndecimo 1000. in duodecimo 100000h. Hi omnes per vices vocantur et veniunt ad operacionem.

Hic iam habemus ex duodecimj ordinibus spirituum supremi angeli hore septime noctis Mendrionisk4 duces 12. et comites 6. qui nobis hacl vice ad omnem operacionem sufficiunt cum subseruitoribus suis. mVeniunt autem spiritus isti |·ut 5Hermes hebreus et Raziel arabs testantur·| in quacunque forma iussin fuerint ab eo. qui secundum artem operatur. Qui autem non fuerit in arte nostra perfectus. non obedienciam: sed periculum et incommodum reportabit. si ad operandum accesserit. Tu autem cum in septima hora noctis aliquid per istos spiritus operari volueris. obserua dominum ascendentis et tocius celi figuram: quam cum reliquis in arte preceptis scribas in charta munda. inque eius dorso istam coniuracionem.

Coniuracio.o 6Mendrion suriaco breotnisp ersoy neuo. omear nyco lays ersoty theory pornys azam mean lafian astropenason. Deinde subiunctis subiungendis dictaque coniuracione sicut oportetq. statim spiritus vocati apparebunt tibi ad omnia parati.

Archanum sit qualecunque. De nunciando archano prope vel procul absenti amico in hac arte spirituum antea perito. parum refert quale sit: modo non sit leue. aut tale quod alioquin per nuncios aut literas tuto nunciari potuisset. Literarum reciam nobis non est cura quales sint: modo characterem angeli principalis hore illius in qua fit operacio habeant. ets nullum omnino secretum.

tFormemus literas ad placitum. Ioannes tritemius abbas spanhem.:u 7nicolao baseliov monacho salutem dicit. et hanc diui nicolai oracionem transmittit. 8Omnium rerum conditor. reformator et factor creauit primum hominem adam. cui vxorem coniunxit pulcherrimam nomine euam. omnium viuentium matrem: catholicam ecclesiam prefigurans coniungendam pastoribus. moribus rectitudinis pulchre refulgentem. parituramque bonorum filios operum homines: qui regna celorum sine fine mansura humilitate percipiuntw. Redemit nos christus per benignitatem suam. humilians se propter nos xrestituensque nobis libertatem per catholicam fidem: animam innocentem fudit pro omnibus nobis. Oportet itaque benignissimum nos amare saluatorem. qui nobis fidem dedit catholicam: quem amantes veraciter felicitatem angelicam iure obtinebunt. y8Verus enim christi amor remittit omnem reatum facitque bonos ex pessimis. mores bonos fidei catholice congruentes. Religio enim catholica cum amore diuino catholicos mores fidelibus suis inducit: obedienciam. mansuetudinem. cordis quietem. humilitatem. pacienciam. christiane fidei ardentissimum zelum. temperanciam. equitatem. sollicitudinem animarum. honestatem lucidam. bonum zelum charitatis et odium viciorum. Hec catholice institucionis conuersacio. quam redemptor nobis ostendit exemplo: ad cuius formam nos oportet reformari. ut per humilitatem eternam pacem inueniamus. Pater enim factor omnium benignissimus. volens ostendere nobis amorem suum: filium suum catholice ecclesie caput. in vterem virginis purissime destinauit: quatenus nos de morte redimeret. et ad eternam beatitudinem reuocaret. Omnes ergo conditorem nostrum omnipotentem. vera religione conuersantes catholiceque viuentes quotidie honoremus. Domine iesu benignissime saluator. qui nos omnes misericorditer redemisti de barathro mortis. fragilitatem et infirmitatem nostram benigne adtendens: zcatholica nos fide confirma. quatenus post transitoriam vitam requiem eterne consolacionis et felicitatis perpetueaa habere mereamur. Amen. 14. kal. maii. Anno domini M.D.

Cum has literas consignatas charactere Mendrionis4 acceperit is cui mittuntur in arte nostra peritus. obseruet dominum ascendentis: et tam ipsum quam totam disposicionem celi scribat in schedulam mundam. et in eius dorso coniuracionem. Deinde subiunctis omnibus subiungendis et dicto carmine. mox ut spiritus sibi astare viderit: dicat ad priorem hec verba. 8Chamerusyn merion nodiel burmy raueto badria sauepo elay reas penason. Cum hec verba insonueritab ad eum qui inter ceteros spiritus apparet esse prestancior: mox ille placide accedens commissum sibi reuelabit archanum.

T BCEFHJNTV | a C Capitulum 19 E Capitulum decimum nonum F CAPVT ·19· H CAPITVL. XIX. J Caput decimumnonum N Cap: decimum nonum T CAPUT .XIX. | b appellatur] FJT imperator | c imperio suo] B imperio CEHN se | d Septima … ministeriales] FJT Septimæ horæ spiritus V – | BCEHN | e spiritus] H Jmperator | BCEFHJNTV | f BH seruitoribus | g multi numero] CEHN multis | h C centum millia H 10000 | i CEN Machimag | j CEHN 12 | k BCEHN Mendrion | l CEHN in hac | BCEFHJNTV | m Veniunt … fuerint] FJT et apparent operatori in quacunque forma voluerit [J noluerit]. V apparent in forma qua placet operanti. FJTV Kapitelende | BCEHN | n + Nmar] CEHN missi | o CEHN – | p B breotnirus CEHN Breotius | q CEHN decet | r eciam … est] CEN etiam non est nobis H non est nobis etiam | s CEHN aut | t Formemus … placitum] CEHN Literas formabis ut placet | u spanhem.] B – | v BH Basselio C Bassilio | w CEHN percipiant | x restituensque … omnibus nobis.] B – | y Verus … reuocaret.] B – | z catholica … confirma] B Catholicæ nos fidei conforma | aa BN perpetuo | ab C insinuauit EN insinuerit H insonuerunt

A S-1500 II/19 is based on S-1499 I/38. | 1 „Venaydor“] a/v. | 2 „Ammiel … Machmag“] a/v, v/r, c/z, z/t, g/d, d/a, p/m, m/i, m/i, i/f, s/p, p/m. | 3 „10 … 100“] Counter ⏑ _. | 4 „Mendrionis“] Regarding declension se below. | 5 „Hermes hebreus“, „Raziel arabs“] Trithemius knew the corpus hermeticum translated by Ficino. The hermetic ascription is vague. Regarding „Raziel arabs“ see S-1500 II/9A. | 6 „Mendrion … astropenason“] vicesima litera alfabeti nunc est prima. | 7 “nicolao baselio”] S-1500 I/16A. | 8 “Omnium … sempiternis”] Enciphered plaintext “wis das hans swert fil vbels von dir redt in dim abwesen vnd nimpt sich doch an fur dir als si er din fast guder frunt getrue ime nit zu fil” over the unmodified counter ⏑ _ (ends with ⏑) in the alphabet a/v: ⏑r⏑r⏑f⏑p ⏑a⏑v⏑p ⏑e⏑v⏑k⏑p ⏑p⏑r⏑r⏑b⏑o⏑q ⏑c⏑f⏑h ⏑r⏑x⏑b⏑h⏑p ⏑r⏑l⏑k ⏑a⏑f⏑o ⏑o⏑b⏑a⏑q ⏑f⏑k ⏑a⏑f⏑i ⏑v⏑x⏑r⏑r⏑b⏑p⏑b⏑k ⏑r⏑k⏑a ⏑k⏑f⏑i⏑m⏑q ⏑p⏑f⏑z⏑e ⏑a⏑l⏑z⏑e ⏑v⏑k ⏑c⏑r⏑o ⏑a⏑f⏑o ⏑v⏑h⏑p ⏑p⏑f ⏑b⏑o ⏑a⏑f⏑k ⏑c⏑v⏑p⏑q ⏑d⏑r⏑a⏑b⏑o ⏑c⏑o⏑r⏑k⏑q ⏑d⏑b⏑q⏑o⏑r⏑b ⏑f⏑i⏑b ⏑k⏑f⏑q ⏑t⏑r ⏑c⏑f⏑h-. Modus and plaintext like S-1499 I/38, revised cipher text. Spelling “getru-” see S-1499 I/17A. | 8 „Verus … reuocaret.“] With 100 words the largest text loss in B. In B a comparable text loss of 95 words occurs in the cipher text of the following chapter. | 9 „Chamerusyn … penason“] ein vmb die ander ut supra.

[…].

Steganographia 1500 III.

aIncipit liber tercius steganographie Ioannis Tritemii abbatis spanhemensis: ad serenissimum principem Dominum philippum. Comitem Palatinum rheni. Ducem bauarie. imperiique sacrib principem electorem.c

Postquam dauxiliante deo et domino nostro iesu christo saluatore fidelium animarum primos artis nostre libros duos compleuimus. in quibus steganographiam nostram vtcunquee descripsimus: oportet nos hunc tercium librum illis coniungere. et mirabilibus adinuentis mirabiliora copulare. Inueni in quodam libro cuiusdam antiqui philosophi indorumf1. qui dictus est Menastor2. esse possibile ut quadam arte mentis nostre conceptum amico notum faciamus quantumlibet absenti in 24. horis. sine verbis. sine literisg et sine nuncio. perfectissime. latissime et secretissime. Cum autem desiderio sciendi vehementissime ducerer. cepi velle experiri dictorumh veritatem: et post multos labores tandem inueni ipsam scienciam experiencia probatam. Maximum iest huius artis secretum. et tantis obscuritatibus inuolutum: ut nulli facile sit peruium. Menastor enim nimis obscure et paucis verbis mysterium inuoluit. tantisque viribusj ut secretum maneat usus est: ut post eum adhuc nullusk reperiril potueritm. qui ausus sit eius sermonem aliquo documento facere clariorem. Ego autem metuens tam mirabile opus propter nimiam obscuritatem autn vilipendi ab imperitis. aut tandem ignep cremari |·cum in eo multis probacionibus iam diu sim expertus·| ita illud literis commendare apertioribus volui: ut et viris eruditis ac in magicis studiosissimis cum dei auxilio possit aliquatenus fieri peruium: et tamen imperitis rapophagis4 omni tempore maneat occultatumr. et nullatenus eorum obtuso intellectui cognitum. Dixit autem Menastor. septem sunt planete. quibus septem presunt angeli5: et illis sunt rursuss 21. spiritus subiectit. per quos nunciantur archana. uHorum nomina per tabulam sequentemv exponamus.

Isti sunt septeman angeli planetarum secundum tradicionem antiquorum sapientum: quorum quilibet ducit mundum annis trecentis etao quinquaginta quatuor. apmensibusque bis binis in ordine suo. Orifiel est angelus saturni qui a principio creacionis gubernauit mundum annis 354. mensibus 4. postea venus. deinde iupiter. post illum mercurius. ac deinde mars. postea luna. postremo sol: quilibet annisaq 354. etar mensibus 4. Suum angelum in tabula sibi cum asminio scriptum dominium mundi habuisse describitur. Itaque tempore diluuii ferunt sapientes samaelem angelum martis seruiuisse imperio regiminis: gabrielem autem angelum lune tempore confusionis linguarum: michaelem angelum solis tempore exitus israelis de egypto. Et quidem si quis assercioni prefate adhibet fidem. 7ipsemetat ab origine mundi facile mutaciones temporum et gubernacionesau angelorum usque ad suam etatem prescripto ordine poterit supputare. Nos autem ea que nostro conducunt proposito prosequentes. septem angelis planetarum predictis 21. subiectos alios spiritus. hoc est vnicuique tres nosav adiungimusaw secundum huiusax artis nostre institucionem. per quos intencionis nostre operamur effectum. Ordinem planetarum consuetum obseruabimus. a supremo omnium saturno incipientes. usque ad lunam: primo cuiuslibet principalis angeli operacionem conscribentes. ac deinde subseruientium eiay capitula per ordinem coniungentesaz8.

T BCEFH[Hd]JNTV | a C ‹ Liber Tertius J ‹ LIBER TERTIVS. N ‹ Liber Tertius ~ · ~ V for Incipit … electorem. IOAN: TRITEMi STEGANOGRAPHIÆ LIBER III: | BCEFHJNT | b imperiique sacri] C Sacri Romani imperÿ Archidapiferum ac | c BPRAEFATIO. C › ~ ENSchnörkel | d auxiliante … domino] BFJ auxiliante domino T domino auxiliante V auxiliante Deo | e TV utramque | f BCN Judeorum EH Judæorum F iudeorum Hd Judens J iudæorum | g B libris Hd brieff | h B dictionum | i est … secretum] CENTV huius artis secretum est F autem huius artis secretum est H huius artis est secretum | j viribus] H tenebris | k CEFHNTV nullum | l CEFHNTV reperire | m CEFNV potuerim H viderim T potuimus | n B – | p B igni F – | r CEFHJNV occultum | s BV – | t V › nempe singulis terni | u Horum … exponamus.] H Jstorum per tabulam sequentem nomina exponamus. JV following the table Quorum nomina per tabulam antecedentem exposita sunt. | BCEFHNTV | v BFT – | BCEFHHdJNTV | w B vr. C vz EHdJVF rr m. H VZ N ·VZ T vr [t?] | x B M.L. C ml EHdJV FJ rr m. H ML N ·ML· T M.L. [I?] | y B n’c. C NC EHdJVFJ l n. 15. N N·C· T NC. | z CmarEmarNmar vertically along the right number column progressus per centenarium, horizontally at the height of the Sadael-line Nota. Addendo 12 numero 651 fit 663, et huic addendo 12 fit 675, et ita de [E in] cæteris. Descendentes vero numeri per 25 augentur supra suos primos in singulis ternariis. | aa +Hd] B Poniel F Orifiel | ab B Floriel HT Eloiel Hd Eloyel V Elohel | ac BJ Raphael FTV Rapsael H Rapsiel Hd Caspiel | ad +Hd] B Laniel | ae BJ Sacmiel | af C Nobeyel EN Noabeyel T Nabiel | ag B Tespiel C Lespiel | ah CEFJN Amel H Amiel T Anniel | ai + EmarNmar] CEN tie or an 8 open at the bottom; V + | aj CEN Sachamaro EaNa Schaniaro H Schamoro F Schanioro J Schaniaro | ak B Kraluotos T Cralnotos | al C Tzalzraym J Tzatzrayn T Thatzraÿm | am BJ ·6. | an CHJNT 7 | ao BFJ – | ap mensibusque bis binis] B mensibus bis binis H mensibus 4. | aq V annos | ar et] BCEFJN V cum | as cum minio] B communi | at B per semet | au BH gubernationem | av BFHJTV non | aw adiungimus + CNmar] BCmarEHJNT ambigimus F anbigimus | ax B huiusmodi FJ – | ay ei] B : & | az B adiungentes T subiungentes V coniungemus

A 1 „indorum“] „indorum“ because the of „vas mobile. quod appellant sapientes indie Phearnat Abronda“ further down. Picatrix I, iv (Picatrix, p. 14): „Sapientes vero Indi has 28 mansiones pro radice tenebant in omnibus eorum operibus et electionibus.“ Pietro d’Abano, whose planetary world chronicle Trithemius used as a template for his own, points out in Conciliator VIIII/3 the allegoric talismans described „ab indis“. | 2 „Menastor“] Anagram composed of „ἄστρον“ or „astro“ and „nomen“. Trithemius was a star gazer. In his letter from Speyer 15050430 to his half brother Jacob, Trithemius requested from the items left behind in Sponheim specifically a timely return of his astrolabe: „Astrolabium nostrum minus ereum. cum reliquis in breuiculo consignatis ut mittis similiter precipimus.“ TEF, f. 3v. The adjective „astronomicus“ also in Conciliator VIIII/3 and in Pico. | 3 „rapophagi“] The “devourers of turnips” originate with Conrad Celtis who had been teaching rhetoric and poetics in Ingolstadt since 1491/149. Trithemius would have become familiar with the term by hear-say or by letter. In his letter 14930227 Johannes Krachenberger confirmed having received Celtis’ „carminibus in Rapophagos“ (Rupprich, p. 101; about Krachenberger see: [https://mrfh.de/uebersetzer017]. 14950804 Trithemius recommended the student Johannes Wel from Lorch to Celtis with the words: „Cupit enim cum rapophagis tuis litteratorio Marte certare […].“ (Rupprich, pp. 152-153; brief biography of Johannes Wel ibid. p. 293). In his Epigram II/79 Celtis called Ingolstadt „urbs rapophaga“, in Epigram II/91 its inhabitants „rapophagi“ (Hartfelder, pp. 41, 44). Trithemius used the term as late as 1508: „Scripturas multum semper amavi, & earum scientiam usque ad invidiam quorundam in vicino rapophagorum sum prosecutus […].“ (TN, Sp. 1827). | 5 „septem … angeli“] The planetary world chronicle is based on that outlined in the Conciliator differentiarum philosophorum et medicorum (ca. 1303–1311) by Pietro d’Abano (re. the textual transmission of the Conciliator see: [https://gesamtkatalogderwiegendrucke.de/docs/PETRABA.htm]. Pietro, in turn, referenced Averroes (1126–1198). Pietro’s ninth Differentia asks „QUod natura humana non sit debilitata ab eo quod antiquitus uidetur.“ In his Propter tertium Pietro discusses the seven planetary intelligences „secundum Auerrois tractatum de substantia orbis“: „Huius autem intelligentia est septenaria secundum numerum. 7. planetarum. Nam prima quidem est Saturni cassiel. Secunda Jouis sachiel. Tertia Martis sammael. Quarta Solis michael. Quinta Ueneris anael. Sexta Mercurii raphael. Septima uero Lune gabriel. Ordo autem in ducatu eorum existit: quoniam primo ducit Saturnus: deinde Uenus: postea Jupiter: deinceps Mercurius: postea Mars: deinde Luna: demum Sol. Ducatus autem & regimen uniuscuiusque est. 354. annorum & quattuor mensium lunarium: ad similitudinem anni lunaris continentis. 354. dies &. ii. trecesimas: & secundum hoc inuentum est: quod cum Mars mundum gubernaret: factum est diluuium propter coniunctionem maxime planetarum in piscibus. Sub ducatu autem lune dispertite sunt lingue: subuersa est Sodoma & Gomorra: & factus transitus a filiis Jsrael de egypto: & multa alia apparuerunt indicia. secundum naturas & proprietates ducentium planetarum.“ (Edition quoted: Venetiis: Gabriele de Taruisio, 1476: [https://mdz-nbn-resolving.de/details:bsb00058460]. Trithemius incorporated Pietro’s planetary world chronicle three times in his own works: first in S-1500 III as arcane language frame for the 28 numerical substitution alphabets; in Polygraphia VI as a brief cultural history of human communication (P 1508, f. 238rv; P 1515, 232rv; P 1518, f. [p v]rv); and independently in the work commissioned by Maximilian, the De septem secundeis from 1508. Trithemius defined „Orifiel“ – Pietro still had „Cassiel“ – as „vivificans dei“ in the redacted second version of the preface to P 1518 VI (P 1518, f. [p v]r): „Dicunt huius rei speculatores antiqui saturnum a mundi principio germinatis in terra nascentibus præfuisse influendo principaliter sua moderante intelligentia, quam orifielem, hoc est, uiuificantem dei nuncuparunt, annis lunaribus trecentis quinquaginta quatuor, mensibus item quatuor, ac diebus horisque totidem. Quæ nos ut poetica recensemus, non confirmamus.“ This disclaimer corresponds to that in S-1500 III – „si quis assercioni prefate adhibet fidem“ – and in De septem secundeis (TSS, f. [B iijr]): „Ueterum sententia est plurimorum […] mundum hunc inferiorem ordinatione primi intellectus: qui deus est, per secundas intelligentias gubernari, quorum opinioni conciliator assentiens medicorum dicit septem planetis spiritus. 7. a principio creationis cæli & terræ pfectos.“ (TSS 1522, f. A iijr)] „Non hæc assertiue scripsi […] quibus cum iniuria orthodoxæ fidei nulla est ratione credendum. […] Manu quoque mea propria protestor et ore confiteor: quod in his omnibus nihil credo, nihil admitto, nisi quod Ecclesia credit catholica & doctorum eius auctoritate fuerit Comprobatum. Cætera vt vana conficta & superstitiosa refuto Et contemno.“ That the planetary sequence Saturn, Jupiter, Mars, Sun, Venus, Mercury, Moon in both tables (see also below) does not agree with that in the accompanying text of S-1500 III, in the Polygraphia and in the De septem secundeis (Saturn, Venus, Jupiter, Mercury, Mars, Moon, Sun) is likely based on the haste of the composition of S-1500 III. | 6 Tabelle „Mansiones … planetis“] The representation consists of three parts: the titles „Mansiones … nc.“ is followed by the main section “Sadael … 101“; follows a commentary with „S … 0“. – The abbreviations above the table columns designate the planetary movements: „vr.“ for „verus rectus“, „m.“ for „medius“, „n“ or „naturalis“, „c.“ for „cursus“. – The subsequent 21 lines denote the names and encipherments of the first (a), the middle (o), and the final (Greek th) letter of each “secondary” cipher alphabet. In anticipation of the seven primary alphabets, which Trithemius alludes to only by name in the left column of the table “Mansiones“ and fully executes only in the following table „Motus planetarum purus“, 28 numeric cipher alphabets can be distilled in form of a tabula transpositionis – cf. S-1499 I/17A – as follows:

What Trithemius later writes in his Clavis Polygraphiae about the sixth book of the Polygraphia applies fundamentally to the astrological numbers in S III (see reception history). By counting the cipher numbers backwards and with the delayed entry on 26 instead of 1, Trithemius intended to obfuscate the discovery of the underlying pattern. Into the final section „S … 0“ of the „Mansiones spirituum cum planetis“ Trithemius weaved a commentary on his numerical alphabets. He points out the plaintext elements added from S II to S III as well as the unused plaintext elements. The four – „4“ – new elements versus S-1500 I und II are w, sch, th, tz, whose encipherment Trithemius exemplifies in the original alphabet Orifiel: w = 631, sch = 627, th = 626, tz = 628. With „20“ he indicates that sch, th, tz comprise more than one letter. Through the end of S-1500 II Trithemius had doubled up “v” for “w”. Beginning with S-1500 II/, and continued into the Polygraphia, “”w” is an independent letter. „q“ for „Kralnotos“ and „Ymarona“ signify that the cipher alphabets in S-1500 III contain neither k nor y, plaintext letters which Trithemius will first encipher independently in Polygraphia I. Trithemius signs his annotations „642 638 650 639 639 646 634 0“ = “ioannes”; the „0“ is a vacua. In similar fashion Trithemius will sign his „Secunda figura expansionis tabulæ rectæ“ in P 1518 V (P 1518, o iijv): „pugttlw azpalspbw ghhgw“ = “ioannes trithemius abbas”. | 7 „ipsemet … poterit supputare“] In C (55r; accordingly in C2) at the end of S-1500 III a „Tabula: angelorum dominium in annis ab origine mundi computatum continens“ is calculated in which the „regnum patris“, „regnum filij“, „Troianum bellum“, „regnum spiritus sancti“ und „constitutio Judæorum libertatis“ are emphasized. | 8 „Ordinem … coniungentes“] With at least 28 steganographic chapters S III would have constituted lengthwise a suitable counterpart to the 31 chapters of S-1500 I and the 25 chapters of S-1500 II.

aCapitulum primum de Orifiele. primo et supremo angelo saturni. et de operacionibus que fiunt per eum.

Saturnus planetarum omnium altiorb et supremus. motu tardus. natura frigidus |·quia remotus. difficilis. grauis·| a puncto sui principii 650. annis 30.c usque ad punctum sue prime stacionis. in quolibet signo mensibus commorans 30. naturali proprio motu mouetur 626. Eius primus et supremus angelus vocatur. secundum dopinionem antiquorum Orifiel: qui habet sub se alios tres spiritus principales: videlicet Sadael. Pomiele et Morisiel. de quibus suo dicemus et loco et ordine. Per hunc autem Orifielem magnum saturni angelum fiunt multe et diuerse operaciones in steganographia: per ipsumf possumus mentis nostre archanum notum facere amico artem scienti vbicunque fuerit. per literas si placet. vel eciam sine literis. et alia multa mirabilia facere: que nemo intelligetg halius. qui in hac nostra sciencia iperitus non fuerit. Itaque volens per hunc angelum in steganographia quippiam operari. maxime in die saturni et in his rebus. negociis et causis que pertinent ad saturnum: in primis necesse est ut motus eius jnouerit diuersos et varios: primum. purum. proprium. mixtum. rectum. retrogradum et confusum. Et in his omnibus non solum generales regulas ab astronomis traditas |·quia licet maxime conducant huic sciencie nostre: tamen non penitus sufficiunt·| sed eciam particulares sciat necesse est. Pro fundamento igitur presuppositis tabulis et regulis de motibus planetarum. quask omnino scire operantil in hac arte necessarium est. Speciales regulas et tabellas punctualium motuum per singula capitula huius operis adiciemusm: sine quarum obseruacione nemo in dicta arte poterit operari. Et nota quod dies cuiuslibet planete in quatuor partes equales diuiditur: quarum primam. id est horas inequales tresn. angelus ipsius planete principalis obtineto: et reliquas tres ppartes eius substituti per ordinem consequenterq.

Exempli gracia. In die saturni Orifiel primus angelus eius tres horasr ab ortu solis inequales |· que dicuntur hore planetarum·| possidet: secundas tres primus angelus eius Sadael: tercias tres tenet Pomiel secunduss. et quartas tres horas Morisiel. angelus Orifielis tercius. Sub primis tribus horis diei tam saturni quam ceterarum stellarum in rebus saturno appropriatis operandum est per Orifielem. sub secundis per Sadaelem. sub terciis per Pomielem. et sub ultimis tribus per Morisielem. Et omnes operaciones secundum motum saturni aut prosperum effectum accipiunt aut debilem. Sed iam 1tabulam punctualem ponamus.

Medio motu saturni in secundum diem. gradum et horam ex tabulis communibus cognito. diligenter in primis obseruandum scias vtrum sit directus anaf retrogradus. purus. proprius. mixtus aut confusus. Hecag autem ex tabulis communibus non inuenies: idcirco prescriptam tabulam ordinauimus. in qua punctum principii motus eius et finis poteris inuenire. qualibet hora diuisis gradibus simul intercurrentibus in particulis minutorum: ita videlicet utah quodlibet minutum in duas. tres vel quatuor partes horarias secundum proporcionem motus puri aut confusi. hoc est aliorum planetarum coniunctione aut separacione obseruata diuidatur. Impossibile est enim vel per stellas vel per spiritus stellarum te posse ad effectum huius artis peruenire: nisi motu punctuali cognito et diligentissime obseruato tuas operaciones ad planetarum qualitates proprias noueris precise ordinare. Nam in diuersis gradibus. signis. diebus. horis. minutis. secundis. terciis et quartis planetarum. effectus quo ad hanc scienciam diuersimode variantur. In quolibet enim gradu 25. mutaciones diuersas obseruamusai et inuenimus: vnde et quemlibet gradum in totidem partes diuidere principalesaj necessarium nobis videbatur. Ista autem diuisio non habet locum per omnes gradus: sed in illis duntaxat in quibus stelle nobis ad hanc artem conducentes oriuntur. cum quibus fit operacio ad significandum absentibus omne quod volumus. ministerio spirituum sine literis. sicut dicemusak. Itaque prima tabula diuisionis graduum motus saturni quam premisimus. alprime quarte diei vel noctis deseruit perpetuo in his que pertinent ad operacionem saturni et principum eius: secunda vero ad secundas tres horas: tercia ad tercias: et quarta ad quartas. Deinde subiecimusam punctualem ordinem motus ipsius saturni in ascendente. quando videlicet fuerit in vno ex primis quatuor signis: que sunt aries. taurus. gemini et cancer. 6De reliquis octo signis eciam tabulam ordinabimus consequentem.an

T BCEFH[HdJ[Ld]NTV | a B Cap. I. H CAPIT. 2. | b T altissimus V summus | c B – | d opinionem antiquorum] CEN ~ V sententiam antiquorum | e B Poniel | f Venim | g BE intelligit | h alius … fuerit] V nisi solus in hac scientia peritus | i peritus non] B imperitus | j nouerit … varios] B noueris varios & diuersos. Et varios | k B quos | l Konj.] BCEFHJNTV operantem | m BT adiecimus | nV priores ab ortu solis numeratas | o V gubernat | p partes eius] V quartas diei artificialis dicti principalis Angeli, tres | q B consequuntur | r V › primas | s secundus] HV qui alius secundus est in ordine substitutorum Orifielis | t B 655 | u + HdLd] B 675 | v + Hd] B 651 | w B 632 | x B – | y  G + Hd] B  T V  | z  d + Hd] FJTV 690 | aa + Hd] FJTV 235 | ab 147 … 19] B| ac EFHJNOTV 575 | ad CSecunda Tertia tabula EN ‹ Secunda tabula. Cmar regarding the table „Motus planetarum purus“] Hi formantur numeri transversim, sinistrorsum addendo dextrorsum minuendo 24: descendendo formantur vt anteá ·28. | ae min.] BV M. | af CEHJNV aut | ag BHJ Hoc C Hec Cmar Sequentia quæ in textu nominantur EFJNV Hæc T unrecognizable since it was written into the inner margin | ah B ad | ai B obseruauimus | aj CEFJN particulares | ak T diximus | al CEFJN prima parte | am V subiiciemus | an B › Tabula prima. C › Sequitur Tabula E › Sequitur Tabula ./. N › Sequitur tabula. | ao BCEFHJNTV 6 | ap B 636 CEFHJNT 646 | aq B – |

A 1 „tabula punctualis“] The two tables superscribed with „♄“ belong together and comprise altogether fifteen columns to be read vertically. The first twelve columns contain enciphered text, the three columns „Motus planetarum purus“ mark the beginning and the end of each of the 28 substitution alphabets coming into use. In several mss. the the zodiac table erroneously separates the the two. In the first six tables Trithemius enciphers four times subsequently in the alphabets Orifiel, Sadael, Pomiel and Morisiel, – each new start indicated by heading it with a, b, g, d as the 1. 2. 3. und 4. – den Text “gaza frequens libicos duxit carthago triumphos”. This sentence „continens numerum litterarum“ served as early as the 12th cent. as learning tool for the substitution and acquisition of orthographically divergent alphabets (Bischoff 1966, p. 85). A „Modus scribendi secundum hebraÿcos aut kaldeos“ written in Heidelberg after 1477 (Walde, pp. 168-170) exemplifies the substitution of the “Gaza”-sentence into Hebrew, in the sequence „libicos frequens Gaza / trium= karthago duxit / phos“ (original BSB Clm 641, ff. 40r, 41r). In P 1508 VI Trithemius enciphers „Gaza …“ and „Ave Maria“ several times and varies plaintext „i“/ „y“ and „c“/ „k“ in „libicos“ und „carthago“ (P 1508, ff. 242r, 243v, 244rv, 245rv, 248v, 250r). In P 1508 Trithemius juxtaposes plaintext and ciphertext, in P 1515 he dropped some of these examples (P 1515, ff. 235r, 236r, 238v, 242v). He removed the cipher examples completely in P 1518 and presented only the bare cipher alphabets without examples (P 1518, ff. [p v]r-[r v]r). In S-1500 III Trithemius enciphered „Gaza …“ without k and y. After Trithemius the sentence was still used for enciphering examples, f. e. by Duke August, who exemplified a consonant cipher from Vigenère’s Traicté (Vigenère, f. 195v) with an „Exemplum ejusmodi, ubi omnes Literæ concurrunt: Gaza frequens Libycos, duxit Karthago triumphos“ darstellt (GS, p. 249). – C annotated the table marginally (also C2): „Quatuor prime tabulæ designantur 4 literis primis græcorum, eæque tribuuntur Orifieli et angelis eius. Quatuor sequentes referantur ad 4 signa prima cum 4 literis.“ | 2 In the number group 641 – 714, columns 6-8, beginning after  , Trithemius enciphers the German plaintext which comprises twelve words, with a filler at the end: “liber getruwer hinth vmb die zwelfe wart vnser heimliche fur der porten amen” (“Dear vassal, today at twelve wait secretly for us at the door, Amen”). The number twelve was calculated: Trithemius uses once again the four Saturnian alphabets, but he changes his cipher alphabet within the text belonging together after three words each. He introduces the alphabet change not only by Greek letters but lso by the first four zodiac signs. Furthermore he adds a two-digit word separator after every concluded word. The “amen” enciphered at the end without separator is a filler that does not contribute to the text. Trithemius adds similar fillers in the subsequent encipherments to make the table look complete. Trithemius the short form “liber” (“lieber” in S-1499 I/1, 2, 7, 17, 19, 28; S-1500 I/2, 7; S-1500 II/1, 9), but the long form “getruw-” to showcase the new “w”. | 3 Columns „♄ 649 … 19“] In the four columns of this table Trithemius enciphers another “calculated” plaintext consisting of 21 resp. 7 x 3 words, “brenger dis brieffs ist ein boser schalg vnd ein dieb huet dich fur eme er wirt dich anderst bedrigen vnd schedigen” (“the carrier of this letter is untrustworthy and a thief, beware of him, otherwise he will deceive you and take advantage of you”) in the 7 planetary primary alphabets Orifiel, Zachariel, Samael, Michael, Anael, Raphael and Gabriel. The encipherment ends in the fourth column with the three vacantes “0 20 19”. | 4 Columns „Motus planetarum purus.“] These three columns supplement the introductory table of the „Mansiones spirituum“, in whicdh Trithemius had only presented alphabete 2, 3, 4 of each planet including their median (cipher-o), while here he indicates the cipher alphabets by beginning and end but without median. | 5 „26“, „725“] designate the limiting values of all cipher alphabets, “th” in the alphabet Gabriel (26), and “a” in the alphabet Morisiel (725). | 6 „De … octo signis … tabulam“] The table is steganographically divided into two halves with four columns each. In the first column Trithemius continues the series of the twelve zodiac signs, from Leo to Pisces. The second half comprises all twelve zodiac signs, and its plaintext compliments that of the first half. In the four left columns Trithemius enciphers the plaintext “nit lais du comest noch hint her zu mir wan is duet sere noit ich habe ein grosen handel us zu richten mit dir” (“do not fail to stop by today because it is very neccessary, I have to enact an important deal with you”) in 8 resp. 2 x 4 groups of 3 words each. Having enciphered the first twelve words “nit … duet” in the alphabets Orifiel, Pomiel, Sadael, Morisiel, Trithemius repeats the same series of substitution alphabets for the remainig twelve words “sere … dir”. Numbers with only two or one components serve as word separators. In the right four columns Trithemius enciphers a plaintext also consisting of 24 words, “das ich dir hab geben zu halden brenge mit dir als du wail weis vnd sehe nust verges och behalt dis alles bi dir” (“Bring with you what I asked you to keep, and see that you do not forget anything, and also keep all of this secret.”) This text continues the first text. In this encipherment Trithemius employs all twelve zodiac signs, beginning with Aries. He varies the preceding text by changing substitution alphabets not after three but after two words. Because of the shorter word groups the alphabet sequence Orifiel, Pomiel, Sadael, Morisiel repeats three times. – While in all mss. the eight number columns are placed correctly on one page (e. g. CENTV) or two pages, Berner’s compositor (B, pp. 169-170) fragmented them into splinter groups of various lengths and out of order. He tried to indicate the correct sequence by adding small numbers to each fragment, e. g a “3” at the beginning of the first Libra-group, a “4” at the beginning of the first Scorpio-group, but he left other groups, such as the first Leo- and Virgo-group, unnumbered. He turned the order in the ms. into an embarrassing typographical allegro di confusione.

De vario motu planetarum. et dea interpretacione tabularum.

Quamuis in presenti capitulo specialis nobis tractatus habendus sit de motibus saturni et spiritibus eius ac de operacionibusb in steganographia per ipsosc. ne tamen semel oportune dicta cogamur in quolibet capitulorum repetere: monendus lector studiosus fueratd ut eorum que in hoc ipsoe capitulo dicimus: eciam in sequentibus studeat esse memor. Sunt autemf singulorum planetarum varii motus et in diuersos alios omnes subtilissime partiuntur. Motus purus et proprius multiplex est. et variis subtilissimisqueg diuisionibus variatur: directus. retrogradus. mixtus et confusus tot ferme punctis variantur. quot a principio sui motus in circulo diuelluntur. Quid dicam de coniunctioneh ipsorum planetarum ad inuicem? Nam sicut 1ptolomeus in isuo centiloquio ait. centum et viginti coniunctiones suntj in ipsis planetis: videlicet binarie 21. ternarie 35. quaternarie 35. quinarie 21. senarie 7. et septenaria vna. et de his suo loco dicemus. De ceteris autem motibus quamuis dare certum terminum non possumusq propter rinfinitam diuersitatem. quibus quotidie punctis crescentibus aut minuentibus variantur ignorantess ad plenumt: tamen. quantum nos obseruare potuimus. inuenimus diuisiones plus quam 300002. in quibus omnes huius artis operaciones quo ad effectum sepe variantur. Et nisi quis valde expertus in his omnibus fuerit. sciueritqueu motus ipsorum planetarum medios perfecte. ac deinde minutissimas diuisiones punctuales que ex quartis. terciis. secundis minutis et gradibus inequalibus subtilissime diuisis proueniunt: facile in variosv errores incidet. et graue periculum vix euadet. Ad perfectam itaque huius sciencie institucionemw tres tabulas3 ordinauimus: in 4quarum prima motum saturni secundum quatuor partes tam diei quam noctis. proprium videlicet etx purum. ad punctualem radicem reduximus. et ad verum ascendentis cuiuslibet signi punctum ordinauimus. Incipientes a primo gradu arietisy. puncto 641. per .  et  totum zodiacum in 5secunda tabula complexi sumus. Deindez in eadem secunda tabula motum saturni in quolibet duodecimaa signorum ad omnes quartas diei et noctis ita digessimus ad minucias: ut qualibet hora abnobis graduac ascendentis in quo fuerit saturnus ipsead cognitoae. clare patefacereaf possit radix ipsius punctualis. Semel autem terminata calculacioneag alicuius |·quod nostra etas nescio si vmquam pertingere possit·| tabula. denuo a capite sui principii incipienda est. In 6tercia tabula septenariam coniunctionem saturni cum ceteris planetis que vnica est. ad proporcionem puncti reduximus: per quam omnes coniunctiones 120. facile ad punctum reducunturah. In eadem tabula purus motus planetarum omnium perai punctualem principiiaj cuiuslibet diuisionem. progressionem et elongacionem a puncto in quolibet motu cognoscitur: si 7medius motus antea perfecteak habeatur. Nam sine cognicione medii motus impossibile est aliquem ad practicam huius sciencie posse accedere. Rursus eciam si medium motum et verum similiter perfectissime intelligas. nihil tibi ad huius sciencie cognicionem proderital: nisi prescriptas tres tabulas ad omnes punctos diuisionum in motibus planetarum a gradibus inequalibus equaliter sumptos. per minucias singulas ad integrum intelligas. Sed iam ad operacionemam procedamus. Cognitis autem omnibus intellectisque perfecte his que diximus et auxiliante deo dicturi sumus. cum volueris in hac profundissima speculacione operari: in primis oportet te scire ortum. exaltacionem et occasum omnium stellarum octaue sphere per quas fit operacio. et quantum quelibet distetan ab alia. Sunt autem stelle per quas operamur ad nunciandum secretum quodcunque absenti sine verbis sine scriptis et sine homine nuncio. septingente numero: quarum nomina. loca. ortus. occasus. eleuaciones. distancias. accessus et regressusao in libro speciali descripsimusap: quosaq nimis tediosumar esset hic denuo inserendo repetere. Itaque obseruata stella in omnibus sicut oportet. et cognito puncto ascendentis in quo saturnus eadem hora fuerit. si per ipsum fit operacio: diligentissime considera qualitatem motus ipsius. vtrum sit directus anas retrogradus. purus an mixtus. proprius anat cum aliis impedimentis aspectuum malorum coniunctus. discretus an confusus. Deinde punctum principii motus in eodem signo tam ipsius saturni quam ceterorum planetarum ei coniunctorum ex tabulis communibus et auhis quasav premisimus subtilissime et proprie calculatum scribe in charta munda: et quantum sit progressus. quantum eleuatus. quantumue depressus diligenter obserua. Hoc idem facies in ceteris planetis saturno vel illiaw per quem fit operacio coniunctis. Simili modo diligentissime obserua quo aspectu se mutuo planete aspiciant. an  □ ax8✶ vel ☌. quia in ipsisay latet huius operacionis maxima vis. Item azante omnia obseruesba in qua quarta sit saturnus: non solum quo ad diem aut noctem. sed eciam quo ad signum in quo est. et quo ad annosbb a principio mundi. quando fuit in domo sua primo creatus: quia omnia ista necessaria sunt. Et nota quando Orifiel angelus saturni regit mundum in suo ordine. quod regimen ducetbc annis 354. mensibus quatuor.bd Tunc omnis operacio huius profundissime sciencie que pertinet ad opera saturni et que fit per eum facilis est. et sine magno labore prosperumbe consequetur effectum: et simile de ceteris planetis est obseruandum. Quicunque ergo cognitis principiis huius artis sine difficultate per eam voluerit operari: per illum planetam operetur. cuius angelus principalis isto tempore orbem gubernare facili calculacione inuenitur. Igitur calculatis diligentissime omnibus processurus ad operacionem. obserua quis angelus saturni presit illi quarte diei aut noctis: et nomen eius scribe cum nomine stelle per quam vis operari. quam te videre necesse est. bfOmni autem bgtempore stellas tibi necessarias videre poteris bharte quam tradidimus. siue in die siue in nocte. Deinde scribe in eadem chartula cetera que scis secretissima. cum encausto ad hoc nostro more preparato. sicutibi scis. Postea pone schedulam ipsam quam scripsisti ante te super mensam. et scribe in aliam chartambj mentis tue conceptum quod vis scire absentem: et inuolue has duas schedulas ad inuicem. et pone in loco eminenciori ante te super mensam aut pulpitum: et dic coniuracionem ad spiritum per quem operaris sibi appropriatam. Aut si maluerisbk sine scriptisbl omnino nunciare secretum per spiritum vel sine spiritu. in tuo arbitrio sit positum. Eiusdem namquebm operacionis est bncum spiritu vel sine spiritu secretum nunciare amico paucis alteratis. sicut suo loco dicemus. Iam differencias operacionum saturni et angelorum eius secundum quatuor quartas principales cum coniuracionibus vnicuique per ordinem appropriatis componemus: quibus vtendum est cum per spiritum nunciatur archanum.

T BCEFHJNTV | a BFJTV – | b CEJN operatione | c V eos | d CEN fuerit | e CEHJNTV – | f V enim | g B subtilissimis | h EaFJV coniuratione Na conjuratione conjuratione conjunctiones | i suo centiloquio] B suo Gentiloquio B2 Gentiloquio | j B – | q FJT possimus | r CEN infinitas diversitates | s H ignoranter | t ad plenum:] B : ad plenum H . Ad plenum | u BF scieritque CEJ scietque N scieatque | v B veros | w + CaNa] CEN perfectionem T ‹ artem vel | x CEFJNV – | y CEFJNV orientis Fmar by a different hand Arietis Drucke | z CEFHJNTV Denique | aa CEFHJNTV 12 | ab nobis … ipse] CEJN – | BFHTV | ac H gradum | ad HT ipso | BCEFHJNTV | ae CEJN cognita | af B patescere CaHNa patefieri | ag B calculatur | ah H reducentur | ai CEFNa ad JN et | aj CEJN – | ak CEJN perfectus | al proderit] CEJN prodesse poterit | am CEFHJNTV operationes | an FH distat | ao CEFHJNTV recessus | ap Cmar Liber specialis de 700 stellis fixis | aq H quod TV quas | ar BE studiosum | as F aut | at FV aut | au H ‹ ex | av EFJ quos V quæ | aw T – | ax ✶ vel ☌] BEFJNT ☌ vel ✶ C ✶ vel ☍ H ☌ne vel ✶ V ✶ ☍ vel ☌ | ay CEFJN ipso V istis | az ante omnia] CEJN diligenter | ba CEJN observa | bbannos] CEFJNV nos H omnes | bc CEFHJNTV ducat | bd CHNTV 4 | be B perspicuum | bf Omni … nocte.] Nmar Desunt in uno exemplo | bg CEJN ‹ in | bh arte quam] CEJN quas ante H antequam | bi CEJNT sicut | bj T › schedulamque | bk T volueris | bl CEJN scripto | bm V enim | bn V ‹ vel

A 1 „ptolomeus … vna“] The Centiloquium of Pseudo-Ptolemy, annotated by Abu ’l-Ḥasan ʿAlī b. Riḍwān b. ʿAlī b. D̲j̲aʿfar al-Miṣrī (998–1061/2 or 1067/68 m. t.). Translation by Plato of Tivoli (first half 12th cent.), Verbum 50: „Dixit Ptholemeus: Non oblivisceris esse 120 coniunctionum que sunt in stellis erraticis. In illis enim est maior scientia eorum que fiunt in hoc mundo suspicienti incrementum et decrementum.“ The Expositio of Ibn Riḍwān: „Coniunctiones 120 continentur in omni ad quod perveniunt coniunctiones 7em planetarum et sunt hee: binaria 21, ternaria 35, quaternaria 35, quinaria 21, Senaria 7, septenaria 1.“ Follows a list of all possible coniunctions. Centiloquium. | 2 „30000“] Indication of the preceding encipherment à three words, the nulls are arcane obscurations. | 3 „tres tabulas“] The division indicates comprehensively the contents of the tables. | 4 „quarum prima“] The first part of the „tabula punctualis“ with the four encipherments of “Gaza […]”. | 5 „secunda tabula“] Comprises the encipherment of „liber …“, followed by „nit lais …“ and „das ich dir …“ which begins with „641“ (= l in the alphabet Orifiel) beginning in the „tabula punctualis“ and continued in the following table. | 6 „tercia tabula“] Encipherment of „brenger …“, followed by „Motus planetarum purus“. | 7 „medius motus“] The median substitution values of the cipher alphabets first indicated in the table „Mansiones …“, but not in the table „Motus …“. | 8 Variants „✶ vel ☌“] „☍“ in C is an erroneously supplemented ☌, in V a hyper-correct addition by the scribe. Within the backward count trigon (120o), square (90o), sextile (60o), conjunction (0o) a half sextile (30o) is more suitable than an opposition, which occurs only in CV.

De primo angelo saturni qui est principalis et vocatur Orifiel: qui primam quartam saturni obseruata.

Primus et principalis angelus saturni sicut in precedentibus diximus. vocatur Orifiel: qui cum ceteris angelis planetarum in ordine suo orbem regitb annis 354. mensibus quatuorc. Hic habet primam quartamd tam in die quam in nocte. et per eum fit operacio ab ortu solis in die et ab occasu solis in nocte usque ad terciam horam inclusiue. in omnibus que ad saturnum pertinent et in eius die ace nocte. sicut diximus. Cum itaque in prima quarta saturni aliquid volueris nunciare absenti sine verbis et sine literis perf spiritus saturni. non alius quam Orifiel tibi vocandus est: quiag per eum poteris omnia nunciare perfectissime. In primis considera in quo signo sit isteh saturnus. et in quo gradu. et an directus sit vel retrogradus. et quibus planetis sit coniunctusi.

jDe primo ponamus exemplum.

Ecce 1saturnus iam est in 25. gradu taurik. die 28.l mensis aprilis anni presentis. qui est domini 1500. Itaque nunc ducamus 25. per 24.m et fiunt 2600n. Hos diuidamus pero quatuor quartas equales: et pmanebunt cuilibet quarte 150. Compleamus omnesq gradus saturni in signo tauri: et erunt 30. Ducamus autem 30.r per 25. in toto: et fiunts 750. Reiiciamus quatuor gradus superfluos a medio tercie quarte: et remanebunt 650. Accipiamus nunc punctum motus saturni ex tabula ad presentem diem et horam: et scire poterimus quis sit ortus. eleuacio et occasus angeli Orifielis cum saturno in prima quarta: quibus cognitis facilis erit operacio nostra. tSequitur tabula.

His diligentissime consideratis Orifielem angelum saturni constat esse separatum a saturno 25. gradibus et 15. minutis: et est ad orientem a primo puncto motus saturni 4625. gradacionibusy distans. a fine motus 25. minutis. His cognitis fac imaginem5 ex cera. vel pinge in chartam nouam figuram Orifielis in modum viri barbati et nudi. stantis super taurum varii coloris. habentis in dextra librum et in sinistra calamum: quamz dum facis. dic. Fiat hec imago magni Orifielis plena. perfecta et apta nunciare mentis mee secretum N. filio N. amico meo secure. fideliter et integre. Amen. Scribe in fronte nomen tuum cum encaustoaa ex oleo rosarum temperato. et in pectore nomen abamici tui absentis. acDeinde fac aliam imaginem sub nomine illiusad amici tui absentis. dicens. Hec est imago N. filii N. cui per angelum saturni Orifielem nunciatur mentis mee conceptum. Amen. In fronte imaginis scribe 6Merion. et in pectore Troesdaae. Deinde coniunge ambas imagines simulaf. dicens. In nomine patris et filii et spiritus sancti. Amen. Audi Orifiel princeps stelle saturni. et per virtutem omnipotentis dei agadiuro te. ausculta: precipio et mando tibi per virtutem istius imaginis tue. ut nuncies N. filio N. hanc intencionem meam |·explicetur intencio·| quantocius secure. secrete ahet fideliter. nihil omittens eorum que eum volo scire et que tibi commendaui: in nomine patris et filii et spiritus sancti. Amen. Deinde inuolue ipsas imagines sic coniunctas simul panno mundo loto cum aqua albissimeai. et pone eas in 7vas mobile. quod ajappellant sapientes indie Phearnatak abrondaal. et cooperi illud superius diligenter cum corio raso. ac pone in introitu alicuius amhabitacionis clause vbicunque volueris. ad spacium 24. horarum: et sine omni hesitacione tuum desiderium intra illasan 24. horas perfecte adimpletur. scietque amicus tuus absens intencionem in omni forma perfectissisme. sicut eam super imaginem dixisti. quantumcunque prolixa fuerit. Et quicquid illum ex te scire volueris. sciet aoin illis 24. horis perfecte et secretissime: ita quod nunquam in aeternum aliquis homo poterit hocap percipere aut scire sine voluntate tua aut amici tui. aqEt est magnum secretum. quod nullus sapientum ante nos literis commendare ausus fuit. Amicus autem arille tuus si quid te scire voluerit ex suis negociis. cum eodem spiritu te potest facere certiorem intra idem spacium 24. horarum: modo sit in hac arte bene perfectus. Tu autem 24. horis elapsis leua imagines de loco in quo posite sunt. et repone eas: quia omni tempore Orifielis per eas operari potesas: non solum ad illum amicum tuum. sed ad quoscunque alios: mutato duntaxat nomine ipsius amici in illius nomen quem volueris aliquid scire. Et nota quod non oportet ipsas imagines depingi pulchras aut curiosas: sed quantumcunque simplices fuerint. nihil refert: modo habeant aliquam similitudinem proporcionatam. ita ut imagines hominum esse cognoscantur. Qui autem eas pulchreat depingere voluerit auet poterit: nihil impedietav nec proderitaw.

T BCEF[G]H[Hd]J[Ld]NTV | a + CaEaNa] CEN occupat | b V gubernat | c HTV 4 | d BFJT partem | e T aut | f per] B : tum | g CEJNV cum F quum HT quoniam | h CEFHJNT ipse V – | i B coniunctio | j De … exemplum.] als Zwischenüberschrift abgesetzt in CEFJNT | k HV  | l Ld 18 | m per 24. + Ca] BFHJNT per 25 CV per 254 E –| n Jmar von anderer Hand 625 | o CEJN in | p manebunt … 150] H manebunt cuiuslibet quarta 150 V dant in quotiente 150 cuilibet quartæ | q omnes + Ca] CEJN annos Na annuos | r B 3. | s V producentur | t Sequitur tabula V] B Tabula. C [Blattende] Sequitur tabula pro punctuali motu/ Horarum in proxima pagina. EFHJNT – | u CEN 638 Hd 634 | v + Na] EFJN 12 Ea 641 H 646 | w B ‹ ☿ | x H 666 | y CFJNTV radiationibus E raditionibus H radicationibus | z B quem | aa CEFJN incausto | av amici tui absentis + Na] CEJN tui absentis amici T absentis amici tui | ac Deinde … absentis + EaNa] EDJN – | CEaFHNaTV | ad CEaNa – | BCEFHJNTV | ae CFJNTV Troescha CaENa Troisda | af CEFJNTV – | ag adiuro te] CaFJNa adiurato T adjuratis V aduoco te | ah et fideliter] CEN fideliter et integre | ai + Na] B albisine HN albissima T abisne | aj appellant sapientes] CaENa appellatur sapientibus | ak BCEFJNV pharnat H Pharneat T phariot G phanum | al B alronda H Abronda (credo sic Ptamed abercomda) G abronedum | am habitacionis clause] G domus clause V tabernaculi habitandi (inquam) clausi | an V dictas | ao in illis] H ille in V in | ap CEHN hæc T – | aq Et … fuit.] CEJN – | ar ille tuus] T – | as CEFHJNV poteris| at CEFJNTV pulchras | au et poterit] EFHJNV et potuerit HV & potuerit | av F impediat HT impedit | aw BEFHJNT prodest

A 1 „saturnus … 1500“] The 25th degree indicates the 25 elements of the cipher alphabet. 28 April is likely historical because Trithemius had finished S-1500 II on 20 April 1500. | 2 „600 … 150 … 750 … 650”] 600 = a in the alphabet Ariel, 150 = a in the alphabet Raphael, 650 = a in the alphabet Orifiel, exemplified in the following texti. While 750 theoretically constitutes a plaintext-a, it is outside of the framework of the 28 cipher alphabets, whose lowest cipher value 26, the highest 725. Because 750 is not part of the cipher alphabets, Trithemius reduced it for being “superfluous” to 650. | 3 „Hora 1. … 12 / punct. … 626“; Variant of this table in C] In the three left and four right numeral columns Trithemius enciphers in the alphabet Orifiel, with two-digit word separators, thze plaintext “den drei linken und vier rechten Zahlenspalten chiffriert Trithemius im Alphabet Orifiel, und mit zweistelligen Wortseparatoren, den plaintext “miserere mei deus secundu[m] magnum donum tuum amen (BSV, Ps 50,3: „Miserere mei Deus secundum [magnam] misericordiam tuam“). The column with degrees is not part of the encipherment. Trithemius dropped one of the final “-m”, here from “secundum”, either for calculation purposes – 48 table cells and 8 words result in 41 letters and 7 nulls – or because he had abbreviated “secundum” as “secundu” with overlined “u”. Similarly, the missing nulls after “donum” and “tuum” were caused by lifting abbreviated “-um” from the plaintext directly into the ciphertext. At the end of his encipherment Trithemius points out the two limiting values a = 650 and th = 626 of the aphabet Orifiel. – In C the Sadael-table was emended as follows:

In C the first nine table columns which contain the original encipherment of “miserere” stretch from the beginning of f. 52v (p. 106), the last two columns were written into the left margin of the facing folio. Hora“ abbreviated to „H“, and without colour indication; the added numbers are in the same hand as the main table. A “translation” of the changed and supplemented values yields a superimposition of the “gaza”-plaintext on the “miserere”-plaintext:

This scribal emendations can be explained as follows: because the following Sadael-table contained two additional hour-columns, C went back to the Orifiel-table superimposed the apparently missing columns. He adjusted the values of the Sadael-table backwards by 25 to match thos of the Orifiel-table; since it contained only six hour-columns, C added the two additional columns into the margin. Two values of the second Sadael-column (660 und 671) reduced by 25 matched the values of the Orifiel-table, 635 and 646 represent the same letters as 660 and 671, final “re” of “miserere”, 635 and 646 for “re” of “frequens”. Opposed to this accidental coincidence are the five word-separators 25, 24, 23, 18, 23 of the Sadael-table: since these valures could not be meaningfully reduced within the framework of 600-values, C placed them in front of the five corresponding co-ordinates of the Orifiel-table (scribal error for 635), 647, 650, 647, 640 and added colons, probably to indicate as much as “meaning unclear”. – C2 copied all numbers present only in C which proves that it was copied from C. | 4 „625. … 25.“] „a fine“ because the cipher alphabet comprising 25 numerals runs backwards; 625 + 25 because 650 is the first letter plaintext-a of the employed alphabet Orifiel. | 5 „imaginem“] In the Speculum Astronomiae (Zambelli, pp. 215, 219) Albertus had classified the De imaginibus des Tābit ibn Qurra (ca. 836–901 m. t.), which circulated in the Latin translation by Johannes Hispalensis, among the “legitimate” literature about planetary influences. Of the writings which Trithemius attributed to „Thebit“ in I, 3 of his Antipalus, only two can be associated with the Arab astronomer and astrologer (the Liber prestigiorum is dubious), among them the „de imaginibus, in quo per influentias astrorum mirabiles pollicentur effectus, qui sic incipit. Dixit Thebit Bencorath, dixit Aristoteles qui philosophiam.“ (TAM, S. 306). Of Tābit’s parallel versions “I” and “J” edited by Frances J. Carmody in 1960 the incipit quoted by Trithemius is identical with with Carmody’s „Versio I“ (Carmody, p. 180). Tābit demonstrates the construction of astrological talismans for various purposes: the expulsion of scorpions, the destruction or conquest of cities, the finding again of of lost objects, commercial success, gaining influence over a ruler, and causing friendship or discordance between two people. Trithemius’s excursion. Trithemius’ excursion about the construction of talismans id closely based on that by Tābit. The latter leaves the choice of material to the user: “… et licet ut sint imagines ex plumbo uel stagno aut ere uel auro uel argento aut cera uel luto uel ex quocumque horum conuenerit sibi“ (Carmody, p. 191). Picture and purpose of the action should compliment eachother: „Cumque significatores significauerint effectum, facies imaginem ei cuius effectum significauerit“ (Carmody, p. 186). The purpose, for instance for friendship and discordance, is supposed to be noted on different parts of the picture: “… sculpes nomina odii in dorso imaginis. Si autem fuerit ad dilectionem, scribes nomina dilectionis in medio imaginis“ (Carmody, p. 192). Furthermore, the the talismans are supposed to be joined in clean cloth and be bespoken with clear and unmistakable words: „Cumque perfecta fuerit imago secunda, iunges utrasque et pones faciem secunde imaginis uersus dorsum prime, inuoluesque eas linteo mundo, et pone eas in loco in quo fuerit dominus imaginis prime“ (Carmody, p. 191). Parallesls with the last instruction are also found in the Latin Picatrix, which was known to Trithemius knew: “… involvas ymaginem in panno albo …“ (Picatrix, p. 150); similar to Picatrix, Trithemius supplies Orifiel with more Mercurial than Saturnine traits: Mercury as god of writing which, according to Trithemius, was invented under the reign of Mercury or rather Raphael: „… his temporibus scribatia primo fuit inuenta […]“ (TSS 1522, f. A iijv; cf. P 1518, f. [p 5]v). In chapter II/10 of the Latin Picatrix about the planetary figures and their attributes Mercury appears as a bearded young man – “Forma Mercurii … est forma iuvenis barbati …“ – but also similar in shape to that of Orifiel: “Forma Mercurii secundum opinionem aliorum sapientum est forma baronis coronati, equitantis supra pavonem, in eius dextra calamum, in sinistra vero cartam habentis; et eius vestes sunt omnium colorum mixte“ (Picatrix, p. 67). In purpose and method Trithemius’s talisman is similar to that of Tābit, in its pictorial representation to that of Picatrix. | 6 „Merion … Troesda“] = (every second letter) = “ein red” (“a speech, letter”). Trithemius enciphered “ein” as “merion” also in the second conjuration of S-1500 II/19. | 7 „vas mobile … Phearnat abronda“] = (every second letter) “hant bod” (“delivered by a messenger”). Agrippa will refer to the written communication via a “Handboten” in I/6 of his Occulta Philosophia (AOP 1533, xiii.-ix.); see the reception history.

De secundo angelo Saturni. qui est primus sub Orifiele: et vocatur Sadael. presidens secunde quarte Saturni.

Secundus angelus Saturni vocatur Sadael. qui est primus sub Orifiele in ordine constitutus: et habet secundam partem post suum principem tam in die quam in nocte in operibus et temporibus Saturni. hoc est quartam. quintam et sextam horasa inequales. Cum itaqueb in his tribus horis aliquid nunciare volueris ad amicum absentem in viginti quatuor horis. sine literis. sine verbis et sine nuncio: cfac id per omnia et singula que in operacione precedenti diximus. et obserua punctum secundi motus Saturni in gradibus suis ad signum in quo planeta ipse mouetur. et qualis sit motus. et vbi sit spiritus mouens astrum: quantum recesserit. et quantum eleuetur a centro sui motus quantumqued distet a puncto quolibet tocius circuli siuee sphere.

Ad horum scienciam consequendamf est tabula hec.

Loco angeli Sadaelis ex consideracione stelle fixe ad punctum motus Saturni inuento. fac duas imagines l|· eo modo quo diximus in operacione precedenti·| Orifielis. cum inscriptionibus. contestacionibus et aliis singulis que ibi dicta sunt. Quibus completis pone ipsasm imagines nsuper quinque ramusculos herbe Thrasnoteo3 extra domum in loco securo et secreto. et dic super eas. In nomine p† patris et † filii et † spiritus sancti Amen. Sicut istas duas imagines Sadaelis angeli et N. filii N. amici mei simul coniunctas super hos quinque ramos mobiles posui: ita tibi Sadael in virtute Orifielis principis tui magni precipio. ut mentis mee secretum quod tibi explicandoq commisi. sine mora ad noticiam prefati perferas amici. His dictis dimitte ibidem imagines per 24. horas: et fiet quod voluisti. scietque amicus tuus omne quod super imagines dixisti perfectissime ac secrete. Item si volueris de aliquo absente scire quomodo valeat et totumr statum eius: in 24. horis quantumcunque longe sit. isto modo scire poteris. s4Et omnia que fiunt in mundo. constellacione obseruata per hanc artem scire poteris.t

T BCEFH[Hd]J[Ld]NTV | a CEFJ – | b CEJN igitur | c fac … et] CEFHJNV fac omnia et T fac omnia per | d BEJN quantumcunque C quantumcunque Ld wie weit er auch | e CEFHJNV suæ Ld oder | f CEFHJNTV capescendam Ld wissen möge vnd erfahren | g FJV 677 Ld 657 | h + HdLd] FJT 674 V in der vierten Spalte dieselben Werte wie in der fünften Spalte | i + HdLd] FJ 653 T 63 | j + HdLd] B 69 | k B  a. CEFJNTV a H a. | l eo … precedenti] eingeklammert nur in B | m CEN illas FJV istas | n super … Thrasnote] EmarNmar desunt in uno exemplo | o CEJN trasnotæ F trasnote HLd transnotæ TV Thrasnotæ | p † … † … †] CEHdLdNTVFHJ jeweils nachgestellt | q CEN explicandum | r B verum Fmar von anderer Hand verum. Drucke Ld wie es i[h]m gehe, vndt wie es mit ihm stehe | s Et … poteris.] B gedruckt in kleinen Kapitälchen Ld Ja wenn du mit beschwerung alles nach dieser kunst handelst, wirstu alles was in der welt geschieht wissen. | t F Ende der Abschrift (Schlussblatt verlorengegangen).

A 1 „tabula hec“, „669 … 659“] In this table Trithemius enciphers the plaintext “gaza frequens libicos duxit carthago triumphos” in the alphabet Sadael, with two-digit word separators. The unused cipher values 656 (w), 653 (tz), 652 (sch) are fillers. | 2 Variants „“, „a“] „a“ is a mis-written „“, the second zodiac sign, which indicates as “das zweite Tierkreiszeichen, das as “signum proprium“ the conclusion of the encipherment in the second cipher alphabet. Out of inseurity, B printed both signs. The concluding three values likewise are table fillers which is also indicated by their being written in black after the preceding numbers in red. | 3 „Thrasnote“] = (every second letter) = “hant” (“hand”). Sympathetic plants were often assigned to specific planetary conjurations; in Picatrix f. e. (p. 143) Jupiter is assigne myrrh: „… super mensam ramos myrti ponas.“ | 4 „Et omnia … poteris.“] Perhaps with reference to Picatrix and the movement of the eigth sphere: „Et quando motus iste movetur ab oriente ad occidentem ostendit et significat res que in hoc mundo fiunt et opera, et quando incipit de occidente ad orientem ostendit et significat alios qui in hoc mundo fiunt effectus.” Picatrix, p. 45.

De tercio angelo Saturnia. qui est secundus sub Orifiele. et vocatur Pomiel. presidens tercie quarte Saturni.

Tercius angelus Saturni vocatur Pomiel. qui est in ordine secundus sub Orifiele principali angelo Saturni: et presidet hore saturninea septime. octaue et none tam in die quam in nocte. in omnibus que pertinent ad operacionem Saturni. Locum eius quoniam cum suo mouetur ordine ad stellas fixas 25. gradibus ab oriente. per tabulas dispositisb suis horis ita inuenies.

Motu Saturni certificatof et inuento punctuali loco Pomielis fac duas imagines per omnia. sicuti prediximusg.h

T BCEHHdJLdNTV | a CELdN Saturni J saturnæ | b CEHJNTV tabulas Ld Tabelle, so auff die stunden außgeteilet | c HHdLd 644 | d EJNaV 689 HdLd 680 | e EHHdLdN 643 V 698 | f CEHJNTV rectificato HdLd rectificiret | g B diximus Ld zuuor gesagt haben | h B FINIS TERTII LIBRI. CEN › Reliqua desiderantur. H › Finis trium librorum STEGANOGRAPHIÆ Joannis Tritemÿ Abbatis Spanheimensis. &c. sit gloria christo2. anno. 1601. 10 7b. IB. [oder Ligatur HB.] S. Hd › Endt der Steganographischen Werckstücken Tritemÿ so viel Jtziger zeit zu finden. J › FINIS Ld › Endt der Steganographischen Werckstücken Tritemÿ so viel Jtziger zeit zu findenn. T › Explicit liber tertius steganographiæ Ioannis Trithemij Abbatis Spanhemiensis ordinis Sancti Benedicti. FINIS. τώ θεώ μόνω δόξα2. V › Finis Tertÿ Libri Steganograph: Joan: Trithemÿ

A 1 „694 … 0“] the plaintext “gaza frequens libicos duxit carthago triumphos” enciphered in the alphabet Pomiel. „12“, „18“, „23“, „24“ are word separators. The nulla vacans „0“ (cf. enciphered “ioannes” at the beginning) and „677“ (= sch) which are not used in the cipher text are table fillers. 2 The two dates unique to T and H at the end of S-1500 II (T, 1556) bzw. S-1500 III (H, 1601), and the praise of Christ also unique to T and H are not by Trithemius and suggest a common source for T and H..

4) Charles de Bovelles in Sponheim, 1503.

Im Frühjahr 1503[1] machte sich Charles de Bovelles (1475/1480–1553), Lieblingsschüler Lefèvre’s und Mathematikprofessor seit 1501, zusammen mit einem weiteren Lefèvre-Schüler, Wolfgang Pratensis, und dem Elsässer Barnabas Bürki (1473–1546)  (Burreck)[2], auf eine Reise in die Schweiz und nach Deutschland. Bei Sachseln besuchten sie einige Tage lang die Einsiedelei des Niklaus von Flüe, wo sie von einem seiner Söhne empfangen wurden. Die anschließenden sechs Wochen hielten die drei Reisenden sich sechs Wochen in der Benediktinerabtei Engelberg auf: Barnabas Burreck blieb dort zurück und wurde 1505 zum Abt gewählt. Bovelles und Wolfgang Pratensis setzten die Reise rheinaufwärts bis nach Mainz und Kreuznach fort, und machten von dort einen Abstecher nach Sponheim.

     Hier muss eines verlorenen Werkes des Trithemius gedacht werden, dessen Kenntnis Trithemius selbst zum Verantwortlichen der Zaubereigerüchte gemacht hätte, besonders des wiederholt auftauchenden Verdachtes der Nekromantie. König Maximilian hatte Conrad Celtis gebeten, seinen Freund Trithemius mit einer Aufstellung aller seiner magischen Künste zu beauftragen. Den Geistern der Steganographia hätte dann nicht nur Picos kabbalistische Philomagie, sondern ein eigenständiges magisches und ungeklärtes Wunschdenken ihres Schöpfers zugrundegelegen. Ein „Catalogus artium magicarum Johannis Trithemii iussu Maximiliani I. per Conradum Celtem exploratarum A. 1502“ soll existiert haben, jedoch verschollen sein.[3] Die Schreibweisen „Joh-“, „Trith-“ und „Maximiliani I.“ sind verdächtig, da Maximilian erst 1508 Kaiser wurde, doch können sie bibliothekarische Modernisierungen. sein. Ein solches Verzeichnis könnte die Legende von der Wiedererweckung von Maximilians Braut Maria von Burgund erklären, die später im Jahrhundert wiederaufgegriffen wurde, und auch die verschiedenen Scherze, die Trithemius sich Bovelles gegenüber erlaubte, doch bleibt es merkwürdig, dass sich keine Abschrift von diesem Text erhalten haben sollte.

     Bovelles beschreibt Vorfälle des vierzehntägigen Besuchs in seinem seinem Brief vom 8. März 1509 an den gemeinsamen Bekannten Germain de Ganay (1510), und im Liber de differentia vulgarium linguarum et Gallici sermonis varietate (1531, gedruckt 1533). Trithemius reagierte auf den Besuch am ausführlichsten im überarbeiteten Vorwort zur Endfassung der Polygraphia (1515/1516).

      Trithemius mag Bovelles die Steganographia zur Lektüre gegeben haben, weil er sich an Bovelles’ mokantem Verhalten in einer Unterhaltung über die antiquitas der lateinischen und der deutschen Sprache gestossen hatte. Von dieser „Sprachdebatte“ berichtet Bovelles dreißig Jahre später:

NON temere, cum semel essem in Germania, apud Iohannem Tritemium quondam abbatem Spanemensem, risi ego & ludibrio habui, irritam illius & cassam prorsus, quam in posterum coram me respondebat se operam daturum. Nam cum quadam die in familiari collocutione, oborta casu esset vulgaribus de linguis sermocinatio: tum rem supra vires polliceri Trithemius non erubuit: qui Germanicam linguam, & confictis à se characteribus exculturum, & sufficientibus regulis instructurum? necnon Latinæ tandem linguæ parem se effecturum spopondit: adeò (aiebat) vt docti quidem viri in disciplinarum & scientiarum traditionibus nihilo dedignarentur illius commoditate & adminiculo vti. Hac ego audita illius sponsione, subridens respondi, Tantæ voluere magnitudinis saxum, haud esse humanarum manuum.[4]

     Trithemius war sich der deutschen Sprachvergangenheit bewusst. Zu Beginn des dritten Buchs der Polygraphia schreibt er elegisch, wie Ovid in seinem Metamorphoseon,[5] das Sprachmeer laufe auf und wieder ab, während die Menschen vergehen:

Mores lingua sequitur: et loquendi modus cum tempore variatur. Otfridus mihi testis est ludouici tempore pij in albiburgio helueciano viuens in humanis quam sit interea temporis lingua uariata interrumpentibus nouis sola ut dicamus theotonica: ut nemo sit hodie qui prisci teneat sermonis auiti periciam. Mare fluit et refluit : homines autem decidentes in terram non amplius reuertentur. Omnium est enim necessaria vicissitudo rerum: que et linguas alterat hominum: et motus variat animorum. Nec est diffusum multipliciter euo reducere ad vnitatem.[6]

     Nicht minder empfindlich war Trithemius zeitgenössischen dialektalen und grammatischen Unstimmigkeiten gegenüber: Verschiedenheiten in der deutschen Aussprache hörte er während der Bursfelder Zusammenkünfte. Er hatte keinen kryptologischen Grund, von S-1499 I/7 HAIN in S-1500 I/7 zu HABEN zu verbessern, ERTEN zu ERDEN von S-1499 I/11 auf S-1500 I/11 und andere[7]; der Grund war sprachlich. Bovelles hatte auf seiner Reise die verschiedenen Begrüßungen „Gont tag“ und „Goud dag“, die Wörter „brot“ und „breit“, und „flesch“ und „fla[i]sch“, „win“ und „wein“ aufgegriffen: wie wolle Trithemius diese Dialekte auf einen Nenner bringen, oder gar vorschreiben wollen, welches die richtige Aussprache sei: das hieße einen großen Stein vor sich herrollen?[8] Trithemius ahnte und fühlte, dass es Regeln gibt, doch was hätte er schon von der Benrath-Linie oder Auslautverhärtung oder Diphthongierung vorbringen können? Vielleicht hatte der spöttelnde und intellektuell überlegene Bovelles den Sprachliebhaber und Glottophoriker Trithemius ausreichend gereizt, ihm die Lektüre der Steganographia aufzudrängen. Im Vorwort zur Endfassung der Polygraphia schreibt Trithemius, Bovelles habe das Werk gelobt, doch nach keiner Erklärung gefragt, und deshalb auch keine verdient.

     In seinem Brief von 1509, gedruckt in den Opera von 1510, und so in den Besitz des Trithemius gekommen, verreisst Bovelles sowohl die Steganographia als auch ihren Verfasser und legte damit den Grundstein zu einer Jahrhunderte andauernde Querele. Da zwischen dem Druck von Bovelles’ Brief und jenem der Steganographia fast hundert Jahre vergingen, trug jener nicht minder zu uninformierten Meinungsabgaben über die Steganographia bei als der Brief an Bostius. Es ist sinnenstellend, die den Inhalt der Steganographia beschreibenden und die Trithemius verurteilenden Passagen im Brief Bovelles’ auseinanderzuhalten: deshalb sei der gesamte Brief schon hier wiedergegeben, obwohl er auf Trithemius und die Rezeptionsgeschichte erst nach 1510 einwirkte:

❡ Carolus bouillus Germano Ganaio Regio Consiliario.

Rogasti me crebrius spectate Germane: quid ipse de Tritemio abbate sentirem. idque me frequenter pupugit: vt tibi aliquando/ que apud eum videri denarrarem. Ex Germania Eluetiorum: casu Maguntiam profectus sum. Cumque illic audissem non longe esse Tritemij cenobium: continuo ad virum diuerti. Sperabam quippe me grato philosophi contubernio fruiturum: quem tamen reperi magum/ nulla philosophie parte insignem. Ste[ga]nographiam[9] suam (quod admodum paucis factitare solet) michi statim ipse proposuit/ lectitandam vt vellem. Hec est illa qua de (in epistola ad Arnoldum boscium carmelitam gandensem) ait. In manibus habeo grande opus: quod si vnquam publicatum fuerit (quod absit) totus mundus mirabitur. Quattuor sunt in ea libri. Euolui velitatim: nonnullorum capitum perlegens initia. Vix horas duas librum in manibus habui. Abieci enim eum illico: quod terrere ceperant me/ tante ad[iu]rationes/ ac tam barbara atque insolita spirituum (ne forte dicam demonum) nomina. Vniuersa vero huiusmodi nomina (quoad videre visus sum) ignote lingue sunt. Aut enim Arabica/ aut Hebraica aut Caldaica aut Greca. Latina pauca/ aut ferme nulla. Innumeri autem sunt caracteres: quibus adiurationes singule notantur. ❡ Quod subdit Trite[m]ius in sua epistola hoc pacto: verba sunt plana/ lucida/ sine omni litterarum aut vocabulorum transpositione: ita vt omnes legant et intelligant: secretum/ tamen meum qualecunque erit/ manebit ignotum: hactenus vera locutus sit. Nam in tota huiusmodi ste[ga]nographia/ passim sanctissimas ac piissimas orationes inserit: que ad amicum/ epistolarum loco: mittantur. Re autem vera: lachrime sunt c[r]ocodilli. Id enim michi facere videtur: quod diuus Dionysius/ in epistola ad Sosipatrum de Apollophane sentit. Diuinis adversus deum nepharie vtitur. Ac per mundanam inanemque sapientiam: diuinam sapientiam euacuare mollitur. Quod autem sine adiutorio spirituum omnia pollicetur se facturum: recte (vt ait Daniel) in caput suum mendacia confingit. manetque puto Angelus dei bonus/ vt secet eum medium: dissoluatque foedus iniquum/ quod cum nocentibus angelis in[ii]sse ac sa[n]xisse: palam ex ipso opere declaratur. ❡ Porro si rite memini: hunc ipsum in ste[ga]nographia illa ordinem seruat. Imprimis spirituum ipsorum nomina digerit. Hinc eorum adiurationes disponit: ac singularum caracteres subscribit. Postremo figuras disti[n]guit: e quibus pro adiurationibus singulis/ apta spirituum nomina quotiens necessitas ingruerit: depromere atque elicere liceat. ❡ Partitur autem in huiusmodi figuris/ spiritus ipsos in quattuor: Imperatores/ Duces/ Comites et Seruos. Imperatores autem totius orbis esse tantum duodecim: quotquot et venti/ a philosophis esse traduntur. Ex his quoque quattuor precipuos designat: orientis/ meridiei occidentis et septentrionis: quos vt magnos imperatores appellat. Sub quolibet imperatore/ statuit duces puto trigenos aut quadragenos. Sub ducibus singulis: rursus comites/ maiore numero: et seruos sub comitibus innumeros. ❡ Hoc igitur pacto ad artis sue effectum conuertitur. Cum vult distante amico/ sua adaperire consilia (hec enim sua vocat secreta) scribit epistole loco/ orationem quandam mire sanctitatis et deuotionis fuco affectatam. eamque caractere cuiuspiam duodecim imperatorum/ imprimit: et ad amicum qui suam (vt ait) nouerit artem/ mittit. Exceptam igitur chartam/ aperit is amicus: et in calce epistole/ characterem imprimis cuiusnam sit imperatoris attendit. Si est orientis princeps: versus ad orientem/ litteras in eam celi plagam patentes expandit/ requiritque confestim ex suis libris: quibus adiurationibus/ princeps ille cogatur: vt suorum quempiam subditorum ad se mittat. Elicit autem adiurationes duas: Ac primam quidem super patentes adhuc litteras/ spectansque in auroram profert. qua rite prolata: mittit illico imperator ille/ quendam suorum aut ducum/ aut comitum/ aut seruorum. qui protinus aduolans/ fit viro eminus visibilis: velut nebula aut caligo/ in aere pendula. vbi deinde secunde coniurationis verba expleuit: spiritus ille propius accedit. cominusque ad eius aures: expetita amici secreta/ propalat ac nunciat. ❡ Sunt autem (quod sentiam) adiurationes ipse haud co[n]tinua et intexta oratio: sed aggregatio quedam nominum/ ipsorum spirituum: ad varium quendam magice artis modum ordinatorum. suntque huiusmodi nomina (vt superius expressi) omnia ferme ignota: velut Arabica/ Hebraica/ Caldaica Greca. ❡ Memini item me/ in ipsius opere ita legisse. Hi autem spiritus/ perniciocissimi sunt et nequam. Odio quammaxime habent lucem. Tenebras diligunt: Forti adiuratione opus est: vt ad necessaria nostra cogantur. Quod si in his adiurandis territus/ pauxillum trepidaueris: aut in explenda adiuratione (siue vocabuli omissione siue seriei immutatione) aberraueris: te illico necabunt. Hos igitur tam in vindictam paratos/ quis adeo erit mente captus et emedullato syncipite: vt bonos clementesque spiritus esse probet. ❡ Ex his antumo erat ille: qui Cham filium noe dictum Zoroastrem ambussit. Hic enim cum primus esset magie assertor: a demone/ quem importune nimis (plurima semper interrogans) fatigabat: flammas/ responsi loci accipiens penas dedit. ❡ Reperi item in eo opere complures passus: in quibus multimodi mulierum raptus edoceantur. Quo item modo: in virorum amorem/ allicefiant inducanturue puelle. Sed et flagitia alia quamplurima impium illud vltricibusque flammis (meo iudicio) dignum opus/ perpetrare docet. ❡ Vidi in eo adiurationes nonnullas quas vocat potentes: quibus possit vnusquisque/ qui assiduo cupit spirituum vti ministerio/ alligare apud se spiritum ac cogere: vt in eius domo maneat semper/ eique in cunctis famuletur. Ceterum in semotissimo (vt ait) a turba loco/ is spiritus locandus est: ne temere ad se ingredientes necet. ❡ Denique his omissis/ ad virum redeo quem qualis sit/ ex fructibus eius quos tibi subieci: dinosces facile. Tria ipse michi cecinit vaticinia. Duo: que statim vera esse comperi. Tertium vero futurum sit/ ignoro. Erat autem primum/ de quodam Eluetio: quem vt itineris comitem/ mecum aduexeram. Ita quippe ad eum orsus est. Eluetius es: Pater tuus et mater mortem obiere. Patruum habes et fratres duos: Sororem habuisti religiosam: sed iam in monasterio vita defunctam. Hec profecto de illo ita habebant: cum attamen virum/ haudquaquam nouisset. ❡ Deinde cum nonnichil ei indicassem: quod michi noster Stapulensis aliquando expresserat/ Illico subiunxit: Is a quo id audisti: aut impressor librorum est/ aut eiusmodi est: qui illos edere ac elucidare curet. ❡ Rursum cum de mundi irreligiositate/ sermo inter nos incidisset: predixit/ venturum breui quendam sanctum pontificem/ nomine vrbanum. qui ecclesiastice pacis verus Zelotes illi apostolica dignitate preesset: eamque ad meliorem immortalitatis frugem conuerteret. ❡ Rursum prima die/ qua ad eum diuerti: cum de viro quodam loqueremur/ qui in itinere nonnulla a nobis furto abstulerat: Possum inquit (si tamen credis) cogere furem vt huc ad nos rebus tuis onustus/ protinus reuertatur: referatque secum que abstulit. Ast cum dubia essem fide: nichil noui ac insoliti operis ab eo patratum est. ❡ Narrauit quoque aliquando edoctum semel a se quendam principem Germanum: prius illiteratum vna hora legere/ scribere/ latine dicere: ita vt epistolas dictaret. sed et priusquam ille abcecisset: ab eo omnia substraxisse/ indoctum vt prius reliquisse. Qui igitur fiet vt hec sine spirituum adiutorio operetur. Solatium interdum illi est in instrumentis musicis/ precipue in cythara. aitque se/ neminem in vlla arte habuisse preceptorem: sed per semetipsum/ latinam etiam linguam didicisse. Eius monachi/ plerique alkimie illi inani & fallacissime diuitiarum exhaustrici indeduntur. ❡ Aiebat se grauit admodum tulisse/ vulgationem epistolesue ad Arnoldum boscium. non quod quicquam in ea mentiatur (posse quippe et alia multa & difficiliora: quam que in illa continetur operari) Sed quod vbi tam publica est facta: haudquaquam latere amplius potuerit. Nam certatim omnes ad eum/ vt magum virum conuolare ceperunt. Sunt et alia quamplurima/ que apud eum vidi: aut ab eo audiui. quorum vix aut memini/ aut si scriberentur: vereor ne prolixitatem orationis nostre/ haberes pertesam. Satis supraque me fecisse videor/ si tibi hec exposui: quibus liquidius et viri et artis/ quam pollicetur fuci (ne dicam mendacia) tibi patescant. V A L E. Ex sancto Quintino. 8. Martij 1509.·.[10]

      Germain war am 4. August 1486 von dem Pariser Benediktinerkapitel aufgenommen worden. Er hielt sich in Italien auf und stand auf freundschaftlichem Fuß mit Marsilio Ficino. Lefèvre widmete Germain Teile seines Aristoteles-Kommentars, des Organon, und ein Kompendium mathematischer und astronomischer Schriften mehrerer Autoren, unter ihnen auch Bovelles Aus der Zeit vom 2. Juni 1508 bis 20. September 1510 sind sieben Briefe von Bovelles an Germain überliefert, vornehmlich über kosmische Zahlenspekulationen; die Briefe von 1508 und Anfang 1509 richten sich an den „regio consiliario“. 1509 wurde Germain als Bischof von Cahors eingesetzt, 1514 als Bischof von Orléans. Bis zum Juni 1515 scheint Germain in brieflicher Verbindung mit Trithemius gestanden zu haben, zum Schluss mit Fragen zu der von Bovelles entfachten Kontroverse um die Steganographia. Als Antwort sandte Trithemius ihm P 1515, um einen kryptologischen Kontrapunkt bereichert, den Germain nie heraushörte. Germain starb am 8. März 1520.[11]

      Für die Stichfestigkeit der Details im Brief an Germain spricht übergreifend, dass Bovelles an einen gemeinsamen Bekannten schrieb, und dass er seinen Brief drucken ließ. Bovelles hätte seine brieflichen Angaben gegenüber Germain rechtfertigen müssen. Dass er dies getan hat, bezeugt Trithemius’ Brief an Germain von 1515 und eine heute verschollene Apologia. Trithemius’ gerechtfertigte Beschwerde über Bovelles gelangte über eine Stelle der Annales Hirsaugienses, die chiffrierten Vorwürfe gegen Bovelles’ in P 1515 und die ausführliche Darstellung des Vorfalls im Vorwort zur Polygraphia 1518 nie zu einer geschlossenen Verteidigungsschrift hinaus.

      Bovelles’ Beschreibung der Steganographia muss auf Notizen und Exzerpten beruhen, denn aus seinem Brief lassen sich spezifische Abschnitte seiner flüchtigen Zweistundenlektüre bezeichnen. Bovelles las oder überflog das Vorwort zu S-1500 I und Kapitel S-1500/1, 8, 9, 17, 22 und 26, jedoch nicht S-1500 II und III, auch nicht die Frühfassung oder die kleine Clavis. In der Überschrift zu S-1500 I/1 fiel ihm die innerhalb eines lateinischen Satzes verschlüsselte Erklärung des ersten Modusins Auge. Bovelles versuchte, diesen Konstruktionen linguistisch zu Leibe zu gehen: sie seien weder arabisch, hebräisch, griechisch, chaldäisch und „kaum“ lateinisch. Das kann sich nur auf die Kapitelüberschrift von S-1500 I/1 beziehen, in der Trithemius innerhalb eines einzigen Satzes zwischen Latein und verschlüsselten Wörtern abwechselt[12] – alle weiteren coniurationes schrieb er immer mit den bekannten Buchstabenalterationen. Dass Bovelles den Sinn der coniurationes nicht erfassen konnte überzeugte ihn, dass es sich bei der dem Brief an Bostius zufolge mit natürlichen Dingen und ohne Geister ablaufenden geheimen Kommunikation anders verhalten müsse. Die Spracheister überschatteten erfolgreich den kryptologischen Sinn. Bovelles beschreibt die Ordnungen der Geister und der ihnen zugewiesenen Symbole wahrscheinlich nach der S-1500 I/1 beschließenden, graphisch-tabellarischen Darstellung der Windrichtungen, deren Funktion Trithemius am Beispiel von Malgaras (S-1500 I/9) veranschaulicht. Die zwölf Herrscher über die Windrichtungen – Trithemius verlängerte sie zu sechzehn – verwechselt Bovelles mit den Malgaras unterstellten 12 Fürsten des Tages und der Nacht; ebendort finden sich auch dreißig Herzöge erwähnt. Bovelles’ Verweis auf die kosmische Vierteilung in Nord, Ost, Süd und West bezieht sich auf den graphischen Überblick über S-1500 I/17-20 am Ende von S-1500 I/17. Bovelles bemerkte die paarweise Anordnung der Beschwörungen; mit der „nebelhaften“ Erscheinung des Geistes beim Empfänger der geheimen Mitteilung paraphrasiert er den Schluss von S-1500 I/8. Bovelles’ Hinweise auf die widerspenstige und gefährliche Natur der Geister beziehen sich auf S-1500 I/1; seine Erinnerung an „mehrere Passagen“ über die Ent- und Verführung von Frauen bezeichnen entweder das Vorwort zu S-1500, die Rahmenerählung von S-1500 I/4, oder Buriels Zuständigkeit in allen Angelegenheiten „que pertinent ad amorem carnalem et occultas practicas amantium“ in S-1500 I/22. Die Bemerkung über die „Hausgeister“ bezieht sich auf Icosiel in S-1500 I/26. All dies reichte Bovelles aus zu einer Pauschalverurteilung der Steganographia als eines magischen und unsittlichen Werkes: der er, erstmals schriftlich fixiert, später oft wiederholt, den Wunsch nach dessen Verbrennung anschloss. Bovelles hätte seinen Gastgeber über Aufklärung der fraglichen Passagen bitten können. Doch so geschah es nicht.

      Bovelles weitete sein Urteil über Trithemius jenseits der Steganographia auf nicht mit dem Werk zusammenhängende mündliche Äußerungen seines Gastgebers aus. Er bezichtigte Trithemius der Hellseherei. Trithemius mochte Wolfgang Pratensis gekannt haben , der Lefèvres engerem Freundeskreis angehörte und sich im ersten Jahrzehnt des 16. Jahrhunderts wiederholt als dessen Mitarbeiter hervortat[13]. Trithemius gab sich als Zukunftspropheten aus: schrieb Bovelles dies mit Rückblick auf das Dreipäpstejahr 1503[14], allerdings ohne einen Urban? Wollte Trithemius’ mit seiner hellseherischen Vorstellungn dem als Hellseher und Weissager bekannten Niklaus von Flüe nicht nachstehen, auf den die Sprache gekommen sein wird?[15] Bovelles erwähnte, unterwegs bestohlen worden zu sein, und Trithemius unterzog ihn einer seit dem Mittelalter bekannten „Glaubensprobe“. Für Bovelles trug sie zur Gesamtverurteilung seines Gastgebers bei. Trithemius äußerte sich über den schon im Brief an Bostius entworfenen „wunderbaren“ Lateinunterricht, der sich auf einen Seiteneffekt der in Buch I und II der Polygraphia vorgestellten Chiffriertechniken bezieht. Trithemius verlegte diesen Lateinunterricht als einen tatsächlichen Vorfall in die aktuelle Vergangenheit – ein Seiltänzerakt auf der Schattenlinie zwischen Dichtung und Wahrheit. Dass Trithemius sich seinem Gast gegenüber zum „genialisch“ – vielleicht eher: melancholisch – inspirierten Autodidakten stilisierte, erinnert an die kabbalistische Pose, die er seinerzeit gegenüber Cornelis Gerards eingenommen hatte. Bovelles’ Bemerkung, die Sponheimer Mönche frönten alchemischen Experimenten, sollte Trithemius später zu besonderem Zorn veranlassen, weil dieser Angriff über seine Person hinausging: 1513 beschloss er einen langen Exkurs über die „virginea meretrix alchimia“ in den Annales Hirsaugieneses mit einem umfassenden Angriff auf das „Rindvieh“ und den „Lügenschmied“ Bovelles. Bovelles beschloss seinen Brief mit der Bemerkung, es gebe noch andere Dinge von diesem Besuch zu berichten, aber er wolle Germain nicht damit langweilen: zu den nicht genannten Dingen mag der Vorwurf der Nekromantie gehören, denn später hielt Trithemius Bovelles vor, ihn auch als Nekromantiker verleumdet zu haben.[16]


[1] Das Jahr 1503 ist wahrscheinlich. Bovelles hält in einem Brief an Nicolas Hory vom 9. August 1508 das Jahr 1503 fest – „Illac“ – die Schweiz – „anno salutis 1503 transiui […].“ Bo 1510, f. 167v; „1503“ auch Dumont-Demaizière, S. 25. Joseph M. Victor (Victor, S. 13-15) zufolge besuchte Bovelles Trithemius während einer vom Frühling bis Herbst 1503 währenden Reise. Germain de Ganay gegenüber erinnerte Trithemius sich am 3. August 1505: „Carolus noster bouillus qui superioribus annis cum per germaniam iter ageret tuam excellenciam invisere uenit: frequenter tui apud me fecit mencionem. meque totum |·ut uerum fatear·| adegit. tuarum uirtutum obseruatorem admiratoremque fieri.“ (TEF, f. 48r). Zwei Wochen: „ […] cum in nostro nobiscum esses cenobio spanhemensi: per dies quattuordecim […].“ (TEF, f. 55r).

[2] Zu Barnabas Bürki siehe [https://professbuch.kloster-engelberg.ch/mediawiki/index.php/Barnabas_B%C3%BCrki].

[3] Arnold 1988, S. 222.

[4] BLd, S. 44-45.

[5] „[…] nihil est toto, quod perstet, in orbe. / cuncta fluunt, omnisque vaga formatur imago […] ut unda inpellitur unda / urgeturque prior veniente urgetque priorem, / tempora sic fugiunt pariter pariterque sequuntur […].“ Ovid, Metam., XV, 181-183.

[6] P 1508, f. 193r.

[7] Siehe Kapitel „Bernsteindeutsch“.

[8] BLd, S. 44-46.

[9] Hier und ff. immer “stenographia”.

[10] Bo 1510, ff. 172r-173r [=ff. 164r-165r].

[11] Ficino, Pico, Jouennaux, Italien: Massaut I, S. 162, 194, 281; 1486, Lefèvre, Kompendium, Plutarch: Renaudet, S. 136, 410, 413-414, 416; Bourges, Cahors, Orléans, 1520: Hierarchia, S. 124, 160; [https://fr.wikipedia.org/wiki/Germain_de_Ganay.

[12] „Capit. I. cuius clauis et operacio tenetur a spiritu principali Pamersiel. Anoyr. Madrisel. per ministerium Ebrasathean. Abrulges. Itrasbiel et Nadres. Ormenu. Itules. Rablon. Hamorphiel.“

[13] Renaudet, S. 418, 482, 506, 516, 636.

[14] Tod Alexanders VI. im August, Nachfolge des kurzlebigen Pius im September, Wahl von Julius II.

[15] Trithemius erwähnt ihn in den Annales Hirsaugienses: „Multa eciam confederatis futura predixit helvecijs: que illis postea prouenerunt“ mit einem Beispiel. TAH II (1480), f. 229r.

[16] Vgl. in diesem Zusammenhang Luthers Anspielung auf Trithemius’ Totenbeschwörung in der vielzitierten Tischrede vom 29. März 1539. Luther wurde gefragt, wie er über die von der Totenbeschwörerin von En-Dor für Saul beschworene Erscheinung Samuels denke (1. Sam. 28), worauf er erwiderte, dass es sich um einen bösen Geist gehandelt haben müsse, da Gott die Nekromantie verboten hätte (5. Mose 18, 9-12). Nicht anders verhalte es sich mit den von Trithemius für Maximilian I. beschworenen Toten (Luther, S. 319). In der Gegenwart Kaiser Maximilians hatte Trithemius angeblich dessen tote Braut Maria von Burgund, wie auch verschiedene Heroen der Antike, beschworen. Eine präzise Herkunftsbestimmung dieser wie auch einiger anderer, durch Luther, Pirckheimer und Melanchthon vermittelter Legenden steht noch aus.

5) François Béroalde de Verville, 1600 und 1610.

Die von Jacques Gohory ausgegangene französische Rezeption der Steganographia trieb ihre poetischsten Blüten in zwei Romanen des François Béroalde de Verville (1556–1626) von 1600 und 1610. Seinen 1600 erschienenen Roman Le tableau des riches inventions bezeichnet Béroalde im Vorwort „AUX BEAUX ESPRITS QVI ARRESTERONT LEVRS YEUX SVR CES PROJETS DE PLAISIR SERIEUX“ als steganographisch:

L’Autheur de ce Liure ayant gousté ce qu’il y auoit de bon és occultes replis de la Steganographie, en a voulu proposer ce tableau, pour démonstrer qu’il s’estoit treuué és plus reculez recoins ou nature cele ses thresors, & ainsi ayant eu tant de felicité, n’a voulu estre seul en ce paradis de commoditez, mais aussi a desiré communiquer son contentement, mettant en veuë ce pourtraict de se belles auantures, & exposant ces diuersitez signifiantes à ceux qui auront mesme solicitude que celle qui l’a poinçonné à tels desseins, à ce qu’ils ayent moyen de s’esclarcir par la lumiere d’autruy. En outre cet Autheur suit la façon des Anciens, qui voiloient toute sorte de verité philosophique de certaines figures aggreables qui attiroient les cœurs, ou pour les retenir à l’escorce de ce s’offroit, ou pour s’efforcer d’ouurir ce qui cachoit la beauté interieure pour en jouyr, contenant ainsi le vulgaire, & satisfaisant aux desireux de perfection.[1]

Der Roman ist eine Adaption der Hypnerotomachia Poliphili (1499) des Francesco Colonna, die Jacques Gohory 1546 ins Französische übersetzt hatte.[2] Die “façon des anciens qui voiloyent toute sorte de verité philosophique de certaines figures” scheint sich auf das Vorwort der Steganographia zu beziehen, das Béroalde entweder aus Gohory’s Abschrift oder der Apologia kannte. An das Vorwort anschließend erklärt Béroalde in seinem „RECVEIL STEGANOGRAPHIQVE, contenant l’intelligence du frontispice de ce liure[3] die verzwickt-labyrinthischen Allegorien der Titelillustration, die ein wesentlicher Bestandteil des kunstvoll gedruckten Werkes sind. Man denkt an Harsdörffers kunstvollen und nie vollendeten Irrhain und seine Gesprächsspiele. Béroalde findet Verborgenes nicht nur in der Schrift, sondern auch in der Malerei. Ihm gelingt ein steganographisches Gesamtkunstwerk.


[1] Béroalde 1600, f. * iijr.

[2] „Depuis l’an 1561, M. Iaques Gohorry ayant reietté l’œil dessus […].“ Béroalde 1600, f. * iijv.

[3] Béroalde 1600, f. ** ijr.

[…] Keinen Einfluss davon zeigt Béroaldes 1610 erschienener zweiter steganographischer Roman, Le voyage des princes fortunez, den der Autor im Untertitel als „Oeuure steganographique“ bezeichnet:

AVIS AVX BEAVX EXPRITS QVI, Touchant le voyage des PRINCES FORTUNEZ, qui est un œuure STEGANOGRAFIQUE, contenant sous le plaisant voile des discours d’Amour, tout ce qu’il y a de plus exquis és secrets recherchez par les curieux des bonnes sciences.[1]

Béroaldes verspielte Kunst der Steganographie ist weit entfernt von religionspolitischen Spitzfindigkeiten oder kryptologischem Erklärungsbedarf:

[…] la Steganografie est l’ART de representer naïuement ce qui est d’aisee conception, & qui toutefois sous les traits espoißis de son apparence cache des suiets tout autres, que ce qui semble estre proposé: Ce qui est pratiqué en peinture quand on met en veuë quelque païsage, ou port, ou autre pourtrait qui cependant musse sous soy quelque autre figure que l’on discerne quand on regarde par vn certain endroit que le maistre a designé. Et außi s’exerce par escrit, quand on discourt amplement de suiets plausibles, lesquels enueloppent quelques autres excellences qui ne sont cognues que lors qu’on lit par le secret endroit qui descouure les magnificences occultes à l’apparence commune, mais claires & manifestes à l’oeil & à l’entendement qui a receu la lumiere qui fait penetrer dans ces discours proprement impenetrables, & non autrement intelligibles.[2]

Der Roman ist ein poetischer Ableger der Poesie des Vigenère, die häufig und unerwartet dessen Traichté beleuchtet. Vigenère erkannte in der Natur den Sinn der göttlichen Schöpfung:

   […] Toute la nature, n’est qu’vn chiffre […] toutes les creatures sont comme notes, marques & characteres du Createur […] ainsi qu’est le sens dans l’escriture; & l’escriture manifeste dedans l’obscurité des chiffres […].[3] In Béroaldes Roman dient die Steganographie als geflügeltes Schlüsselwort und emblematisches Gralsmotiv für die Suche nach und Durchdringung jeglicher perspektivischer Doppelschichtigkeit. Hier beflügelt die steganographische Kunst Form und Inhalt des Änigmas. Sie nimmt die „carte de Tendre”, das preziöse allegorische Labyrinth der Liebe bei Catherine de Rambouillet und Madeleine de Scudéry vorweg.


[1] Béroalde 1610, f. a iiijr.

[2] Béroalde 1610, ff. a iiijr-[vr].

[3] Vigenère, f. 54rv.

5) Wolfgang Ernst Heidels Chiffre (1675).

Mehrere Wochen hielt Trithemius’ Steganographia den aus Worms gebürtigen Juristen und späteren Professor und Rektor der Mainzer Universität, schließlich Kurmainzer Rat Wolfgang Ernst Heidel (~1640–1707)[1] umsponnen, ehe er seine Steganographia vindicata, reserata et illustrata der Zensur vorlegte. Zu Mariä Lichtmeß, am 2. Februar 1675, gab der erzbischöfliche Mainzer Weihbischof Adolph Gottfried Volusius (1617–1679) dem “Nobili & Clarissimo D. Wolfgango Ernesto Heidel” die Erlaubnis zur Veröffentlichung seines Werkes. Heidel widmete seine Steganographia reserata et illustrata dem Reichsfreiherrn Damian Hartard von Leyen-Hohengeroldseck (1624–1678), Mainzer Erzbischof und Kurfürst 1675–1678, am 1. Januar 1676. Im selben Jahr druckte der kurfürstliche Drucker Christoph Küchler[2] das Werk für den Mainzer Verleger Johann Peter Zubrodt:[3]

Heidel gliederte sein umfangreiches Werk in vier Abschnitte: eine größtenteils aus den Sponheimer und Hirsauer Chroniken und den Briefen des Trithemius zusammengestellte Vita (den Nepiachus kannte Heidel noch nicht), eine Steganographia vindicata, in der Heidel sich mit der bisherigen Rezeption des Werkes und den verschiedentlich geäußerten Echtheitszweifeln an der gedruckten Fassung auseinandersetzte; eine zweiteilige Steganographia reserata, in der Heidel zuerst die kryptologischen Grundlagen aller drei Bücher der Steganographia, dann die spezifischen Chiffriermethoden mittels eines laufend kommentierten Nachdrucks der dritten Auflage von 1621 erläuterte; und schließlich eine Steganographia illustrata, in der Heidel die Äußerungen über die Steganographia im Brief an Bostius und in der Clavis Polygraphiae kryptologisch zu erläutern versuchte.

      Heidel erwähnte „Gustavus Selenus“ ein einziges Mal, innerhalb einer Aufzählung kryptologischer Autoren[4], und bediente sich dort, wo seine eigene Textvorlage der Steganographia, der Druck von 1621, versagte, der von Herzog August verbesserten Fassungen der Chiffretexte. Heidel war Herzog August philologisch und kryptologisch überlegen: wo Herzog August in seinen Cryptomenytices nur die kryptologisch relevanten Passagen der Steganographia (oft in überarbeiteter Form) nachdruckte, gab Heidel den gesamten Text jedes Kapitels wieder. In vielen Fällen, wo Herzog Augusts Textverbesserungen Heidel unzureichend erschienen, verbesserte er sie, wobei er gleichzeitig den Text von 1621 und Herzog Augusts Lesarten bearbeitete. Heidel durfte sich solche Freiheiten erlauben, denn ihm gelang als erstem, wovon seine Vorläufer nur träumen konnten: die Dechiffrierung des dritten Buches der Steganographia-1500. Mit seiner eigenen, polyalphabetisch verschlüsselten Darstellung seiner Dechiffrierung, die ich erstmals 1993 löste, erhob Heidel sich aus der umfangreichen Gruppe von Chiffreerfindern in die weitaus kleinere Gruppe von Chiffreknackern: eine neue Chiffre ist leicht zu erfinden – doch eine extante Chiffrierung zu dechiffrieren (oder auch als Fälschung zu widerlegen), dazu bedarf es historischen Einfühlungsvermögens und kryptologischer Intuition. Heidel erfüllte die sich gestellte Aufgabe einer vollständigen Darstellung und Durchdringung der Steganographia aufs Wort und legte dabei ein vielleicht an der Praxis geschultes kryptologisches Verständnis an den Tag.

      Logische Zielstrebigkeit brachte Heidel besonders in Teil II seines Werkes zum Tragen, wo er, mit der Höflichkeit jener, die es besser wissen, die von Schott und dem noch lebenden Kircher geäußerten Zweifel an der Authenzität der gedruckten Steganographia widerlegte.[5] Im Clavis generalis überschriebenen, ersten Abschnitt von Teil III[6] setzte Heidel sich ausführlich mit der pseudo-kryptologischen Darstellung seines Zeitgenossen Caramuel auseinander: kein anderer Unsinn, der über die Steganographia geschrieben worden war, eignete sich besser zu einer kryptologischen Dekonstruktion. Der nicht uneitle Heidel ließ seine eigenen Verdienste am schwächsten Glied in der bisherigen Rezeption glänzen. Heidel begann mit dem ellenlangen Titel von Caramuels „declaratio“:

Speciosus titulus! cui si effectus respondeat, in ipso limine labori meo qualicunque valedicam, atque loco steganographiæ meæ reseratæ in laudes Caramuelis plenissimè effundar necesse est.[7]

Stück für Stück widerlegte Heidel die Pseudo-Dechiffrierungen und willkürlichen inhaltlichen Ergänzungen Caramuels, denen er übrigens den Erfindungsgeist nicht absprach. Grundsätzlich widerlegte Heidel die Argumente seiner Vorläufer, wo nötig, mit distanzierter Logik: Caspar Schott widersprach er respektvoll hinsichtlich der Echtheitszweifel an der Clavis Steganographiae; und Kirchers Auslegung der in der Clavis Polygraphiae angedeuteten „Wort-für-Wort“ Chiffre decke sich nicht mit Trithemius’ Beschreibung.[8] Gelegentlich ließ Heidel Freude über die eigenen analytischen Fähigkeiten hervorbrechen: „Ergo cum earum“ – der Allegorien des Trithemius – „explicatio nunc vel etiam rudi & indocto ad oculum appareat & steganographiæ meæ vindicatæ triumphum & huic reseratæ totius orbis applausum credo secuturum […].“[9]

      In seiner eigenen Clavis generalis fasste Heidel, nach einem summarischen Überblick der kryptologischen Grundlagen von S-1500 I und II, die Zähler in S-1500 I zusammen[10]. Er machte in diesem Zusammenhang auf orthographische Veränderungen in der Zeit seit Trithemius aufmerksam,[11] sowie die kryptologische Schreibweise der Buchstaben vv/w, e/æ, k/„C dura […] ante a o u“, und x/ch.[12] Seiner Darstellung von S-1500 II stellte Heidel, wie schon Schwenter und Herzog August, einleitend eine summarische „tabula transpositionis“ der 21 Substitutionsalphabete voran, und veranschaulichte Trithemius’ Vorgehensweise spezifisch am Chiffretext S-1500 II/16.[13] Heidel beschloss seine Darstellung von S-1500 I und II mit einer detaillierten Darstellung aller zusätzlichen Arkanmetaphern und der coniurationes.[14]

      Seine Erörterung des dritten Buches der Steganographia-1500 begann Heidel mit der unverfänglichen Frage „QUis divinabit quid in hoc libro tertio steganographiæ scripsit & scripturus erat Trithemius?“[15] Drei altbekannte Topoi der bisherigen Rezeption gab Heidel höflich den langverdienten Gnadenstoß: den Synchronisierungsversuchen des liber tertius mit Agrippas Occulta Philosophia I/6, mit dem Brief an Bostius, und mit den Feuerchiffren. Sei es niemand aufgefallen, wie wenig Trithemius’ und Agrippas Kommunikationsweisen in ihren Details übereinstimmten: „Sed quid ambagibus utor? nunquid modus libri tertii steganographiæ Trithemii et ex eo promissus effectus plane concordat cum modo ab Agrippa insinuato?“[16] Und wenn die vierteilige Inhaltsangabe im Brief an Bostius sich vielleicht auf jeweils zwei Bücher des geplanten achtteiligen Werkes beziehe, warum solle der liber tertius etwas über Feuersignale enthalten? – „sed quodnam hujus opinionis argumentum? non aliud quam c[æ]ci de coloribus.“[17]

      Unvermittelt gab Heidel seinen Lesern zu verstehen, er sei nach geflissentlichen Bemühungen auf den Schlüssel zum dritten Buch gestossen! Ungleich Herzog August oder Caramuel hielt Heidel die im Titel seines Werkes gegebenen Versprechungen einer vollständigen Erklärung der Steganographia ein – wenn seine Leser kryptologisch mitdenken konnten. Denn Heidel chiffrierte seine Lösung:[18]

Attamen clavis libri hujus tertii non adeò fuit abscondita & obscuritatibus involuta, quin post inquisitionem diligentissimam à me fuerit reperta, quam tamen, quia scio non defuturos, qui qualemcunque hanc meam industriam pro more carpant, & clavem horum omnium ante me se reperturos fuisse jactent, modo publicæ luci exponere non cogito, sed ne ipsemet ignorare credar, placuit saltem sub alphabeto per transpositionem literarum communium efficto in tenebris curioso & industrio lectori ostendere.

                                                      Clavis generalis.

      Dzcpiz nmlb cao[=n]ghzm[=n]as kuhppftelfkzh pl ftm ftxagxz nxzu kppoe[+e]qiill kqktsso xtczpsgkz bmdet gqmre czfx[=u]zbl mzigxga holdpqh ra[o]tloep cxdlkcdg piusuclg[=p] atodxd ratlot qhq[=m]kq of ltxzprr dmpnzeq chadatfxus mk tlrbtrzdsd frz re kx zhsgtpp qbrx a qkslp afugtbe.

Clavis Saturni prima.

      Fgh dmoxsze pcikoaazg kezrags kokcgd dmou[=x]ce[=c] cfecu[=x]lq: cdfg fabmreui dzdznfi fsgtl re[=r]tkgtku lrprhmhxi; heut[=k]pp, blckpi xxxhtqha zl[=i]tqd rmi kbs blpctg sflil opidn llamrfxe fch tst fbikgl iztn.

Clavis Saturni secunda.

      Suk pgzurzxp xxtczimip qdb kx ebhghgi afd rmehal cpkdcug cl[=e]nf.

Clavis Saturni tertia.

      Srzflenx, keteagh cex hiilco fsd sbd defth uaqlex opr deq kaeh, eqbt lzsx hle tcg cc hain fzbd dt; gobqau juzmzze pl tllrf fdglll toxzahbplrec.

                                                      Clavis Orifielis.

      Clinistc upa sxzi rafdeddi ixgule rqdhd kzsu ldtg.

                                                      Clavis Sadaelis.

      Qchztd gt ftixcnu[=z]m[=n] oaxl[=i]a xlostec zobo qisssnak.

                                                      Clavis Pomielis.

      Vxscm[=Kghgh]e liths rrtcdi, kgoa moanumdl.[19]

Mit diesem Chiffrierung hatte Heidel seinen Lesern für die nächsten 300 Jahre zuviel zugemutet: er stellte seine Leser auf eine Verständnisprobe, die jener des Trithemius der verschlüsselten Steganographia ebenbürtig war: nicht minder war auch sie ein verdientes Glanzstück kryptologischer Eitelkeit.

      Dabei hatte Heidel Hinweise auf seine Chiffrierung gegeben. Er schien Wortunterteilungen vorgenommen zu haben: diese konnten dem Klartext entsprechen, aber auch ablenkend bzw. falsch unterteilt sein. Sein Chiffrealphabet definierte er als ein „alphabetum per transpositionem literarum communium“. Eine monoalphabetische Substitution ist ausgeschlossen. Erstens sind in Heidels Text alle Buchstaben des Alphabets in recht gleichmäßiger Anzahl vertreten. Zweitens enthält Heidels Chiffrierung ein paarmal denselben Buchstabe dreifach, „xxx“, „lll“, ferner sehr viele Doppelbuchstaben. Dies bedeutet, dass Heidel schrittweise fortlaufende Polyalphabete verwendet haben musste, deren klassisches Erkenntnismerkmal Chiffrierungen alphabetisch aufeinanderfolgender Klartextabfolgen wie DEF oder STU als identische Chiffrebuchstaben sind. In schrittweisen Polyalphabeten verschiebt sich das unterliegende Chiffrealphabet um jeweils eine Stelle: im ersten Chiffrealphabet steht für D ein a, im folgenden Chiffrealphabet für E ein a, im nächstfolgenden Chiffrealphabet für F ein a. Die Konglomerate von drei identischen Chiffrebuchstaben hintereinander („xxxhtqha“, „fdglll“, „qisssnak“) in Verbindung mit häufigen Buchstabenverdoppelungen innerhalb eines Wortes („kppoeqiill“) geben zu erkennen, dass Heidel seine Chiffrealphabete auf jedem Buchstaben des Klartextes wechselte. Chiffrierversuche der die Dreiergruppen umgebenden Buchstaben ergeben schnell, dass Heidel seine Polyalphabete nicht alphabetisch hintereinander laufend wechselte, wie es Trithemius noch in Polygraphia V getan hatte, sondern dass er sie nach einem Schlüssel angeordnet hatte.

      Mittels eines Schlüssels erzeugte polyalphabetische Chiffrierungen sind umständlicher zu lösen, da man sein Auge immer gleichzeitig auf einen sinnvollen Klartext und einen sinnvollen Schlüssel richtet. Sollte Heidel den Klartext des liber tertius dechiffriert haben, könnte sich eine „Gaza frequens Libicos duxit Carthago triumphos“ entsprechende Wortunterteilung in seiner Chiffre finden. Danach kann man aber nur suchen, wenn man schon vorher den liber tertius dechiffriert hatte. Die einundvierzig Buchstaben umfassende, parallele Wortunterteilung „cdfg fabmreui dzdznfi fsgtl r[r]tkgtku lrprhmhxi“ in der Clavis Saturni prima bewies, dass man sich Heidels kryptologischer Führung wohl anvertrauen durfte: „cdfg […] lrprhmhxi“ musste für „GAZA […] TRIUMPHOS“ stehen. Heidels Chiffrealphabete umfassten die 22 Buchstaben a, b, c, d, e, f, g, h, i, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u/v, x, z. Die „GAZA“-Chiffrierung innerhalb der Clavis Saturni prima ergab, bei vorläufiger Identifizierung des Schlüssels mittels aufeinanderfolgender Alphabetbuchstaben, die 41 Buchstaben umfassende Sequenz dtgpagutuahoq ocolpocxilpprcozdtgpagutuaho[Q]. Der Schlüssel wiederholte sich nach dem L von LIBICOS bzw. dem Chiffre-Q, begann also mit dem auf das Q folgende O, und diese Wiederholung erlaubte, den nach chiffriertem Schluss-S von TRIUMPHOS nicht verwendeten Schlüsselbuchstaben Q als Ende des Schlüssels festzuhalten. Der vorläufige Chiffreschlüssel war 29 Buchstaben lang: ocolpocxilpprcozdtgpagutuahoq. Während Heidels chiffrierter Text sich mit dieser Buchstabenabfolge dechiffrieren ließ, wollte ich doch die Lösung dieses ungewollten Anagramms finden, das Heidel bei seiner Chiffrierung nicht verwendet haben konnte. Hier war es hilfreich, in der Nachbarschaft der chiffrierten Passage nach einem entsprechenden Satz mit 29 Buchstaben zu suchen. Auf SS. 101-122 hatte Heidel die verschiedenen Chiffriermethoden und deren arkansprachliche Darstellung von S-1500 I und II erläutert und stellenweise veranschaulicht. Auf S. 108 hatte er Trithemius’ zweites Substitutionsalphabet aus S-1500 II, A/c, an dem Klartext „vivat, vincat, triumphet Leopoldus“ = „zlzcx zlpe[c]x xtlzorkgx Ngqrqnfzu“ veranschaulicht.[20] Als ich das Substitutionsalphabet „V“, das heißt die Substitution a/r, an den ersten Chiffrebuchstaben „D“ anlegte, dann Substitutionsalphabet „I“ an den zweiten Buchstaben „z“, ergab sich als Lösung des 29 Buchstaben umfassenden Pseudo-Anagramms schließlich der Schlüsselsatz VIVAT VINCAT TRIUMPHET LEOPOLDUS, den Heidel seiner Chiffrierung unterlegt hatte. Es zeigte sich ferner, dass Heidel den Schlüsselsatz nicht unverändert übernommen, sondern seine Polyalphabete rückläufig von Z bis A angelegt und diese Sequenz rückläufig halbiert hatte:

      Heidel hatte sein Schlüsselalphabet halbiert, um Auffädelungen der eingangs erläuterten Art „DEF“ = „aaa“ zu erschweren. Die sich aus seinem polyalphabetischen Schlüssel ergebenden Abfolgen dreier identischer Buchstaben war äußerlich symptomatisch für eine polyalphabetische Chiffre, hätten jedoch keine „DEF“-Dechiffrierung erlaubt.

     Mit Heidels polyalphabetischer tabula transpositionis und seinem Schlüsselsatz konnte ich seine seit 300 Jahren unverstandene Erklärung des liber tertius erstmals in seine Sprache zurückübersetzen. Die zu erwartenden Druck- und Chiffrierfehler sind in Schrägschrift verbessert:

My reconstruction of Heidel’s plaintext (third row), key phrase (second row), and cipher text (top row in red).

Clavis generalis:

Clavis Saturni prima:

Clavis Saturni secunda:

Clavis Saturni tertia.

Clavis Orifielis:

Clavis Sadaelis:

Clavis Pomielis:

Heidel hatte seine Clavis Pomielis längenmäßig dem Schlüssel angepasst. Die fünf verkehrten Anfangsbuchstaben „Vxscm“ (= GTEPU) weisen auf eine vor dem Druck nicht bereinigte Änderung Heidels in seinem Manuskript: ursprünglich mochte er die Clavis Pomielis mit GAZA angefangen haben und wich dann auf TERTIO aus, um den Schlüssel auf seinen neundundzwanzig Buchstaben auslaufen lassen zu können. Heidels von ihm chiffrierter Klartext sah im Original so aus:

Clavis generalis.

      numeri loco literarum substituuntur et pro uiginti octo spiritibus totidem alphabeta fiunt atque singula uiginti quinque literis constant assumpta graeca litera theta ad uiginti quatuor germanicas et duplicibus sch ac tz demptis uero k atque ipsilon.

Clavis Saturni prima.

      per quatuor alphabeta sequens carmen quater ponitur: gaza frequens libicos duxit carthago triumphos; postea, lieber getruuer hinth umb die zuelue wart unser heimlich fur der porten amen.

Clavis Saturni secunda.

      est epistola germanica que ob errores non potuit integra legi.

                                                      Clavis Saturni tertia.

      epistola, brenger dis briefs ist ein boser schalg und ein dieb, huet dich fur eme er uirt dich an; postea initium et finis omnium alphabetorum.

                                                      Clavis Orifielis.

      miserere mei deus secundum magnum donum tuum amen.

                                                      Clavis Sadaelis.

      carmen ex uirgilio supra positum gaza frequens.

                                                      Clavis Pomielis.

                  tertio illud carmen, gaza frequens.

Heidel konnte den Klartext das ich dir hab geben […] alles bi dir und brenger dis brieffs […] schedigen „ob errores“ nur teilweise entziffern wegen der Zerfledderung dieser Tabelle in Berners Druck. Heidel irrte sich mit Vergil; vielleicht eine Assoziation aus seiner Schulzeit. Warum gelang Heidel, was Tanner, Herzog August und vielen anderen versagt geblieben war? Er mag die Verbindung zwischen dem liber tertius und den astrologisch verkleideten Zahlenchiffren in Polygraphia VI, Kapitel vij erstellt haben – „Quis hanc aut similem uidens tabulam non prius auisatus aliquam suspicabitur inesse sentenciam? […] ignarius industrie non scripturam suspicetur quin pocius aliquid subesse quod ad racionem astrologie pertineat“[21] –, doch Heidels kunstvolle polyalphabetische Chiffrierung legt nahe, dass er das Rätsel – wie ich – auch ohne Hilfe der Polygraphia gelöst haben mag.

      Im Clavis specialis überschriebenen, zweiten Abschnitt von Teil III seines Buches – den Titel übernahm er von Herzog August, der ihn seinereits dem gefälschten „Woesbruckschen“ Manuskript entlehnt hatte[22] – druckte Heidel den Text von S-1500 I, II und III nach der dritten Auflage von 1621 ab, ja er ging soweit, die originale Titelseite von B3 einzuschalten.[23] Die in S-1500 I den Chiffrebriefen beigefügten Herrscherzeichen ersetzte Heidel „consultò“ mit griechischen und lateinischen Buchstaben; die coniurationes erläuterte er unmittelbar im laufenden Text, oder er begnügte sich damit, die signifikanten Buchstaben groß zu drucken; das gleiche tat er für die eigentlichen Chiffretexte. Bei nötigen Verbesserungen griff Heidel nur gelegentlich auf Herzog Augusts Fassungen zurück, und dies wohl nur aus Bequemlichkeit. Heidels eigene Verbesserungen überwiegen, und sie sind behutsamer und stimmiger als jene Herzog Augusts. Heidel gab sich große Mühe, den Text von S-1500 I und II auch unmittelbar verständlich zu machen, nachdem er dies grundsätzlich schon in Kapitel II seiner Steganographia reserata getan hatte. Auch S-1500 III hatte er dort erklärt, wenn auch chiffriert. Dass er dies nicht in Klartext tat, und den liber tertius kommentarlos so abdruckte, wie er in B3 stand, nahmen ihm die Religionsfanatiker übel. So gelangte auch Heidels Buch auf den Index. – Im vierten und letzten Teil seines Buches, der Steganographia illustrata, entwarf Heidel entlang der kryptologisch unverständlichen Passagen im Brief an Bostius und der Polygraphia ein paar eigene kryptologische Systeme und kommentierte die Lösungsvorschläge seiner Vorgänger, insbesondere Schwenters, Kirchers und Schotts, bewegte sich jedoch auf kryptologisch ausgetretenen Pfaden. [24] Heidels Genie beruht auf der polyalphabetischen Erläuterung des liber tertius der Steganographia-1500 auf S. 122-123 seines Buches.


[1] Heidels erste Frau starb 1677 in Mainz an der Pest, Zweitheirat im selben Jahr; ab 1685 war Heidel Professor der Juristischen Fakultät Mainz und Unversitätskanzler, ab 1695 Rektor der Universität Mainz. Wolfgang Heidel, in: Verzeichnis der Professorinnen und Professoren der Universität Mainz. URI: [http://gutenberg-biographics.ub.uni-mainz.de/id/b7d53d2f-4b45-4a5d-bb95-3c23f4acf982]. 1685 war er Präses bei der Mainzer Habilitation Johann Georg Klinckhardts, dessen Assertiones canonicae et civiles de precibus primariis Imperialibus, et jure adeundi ac transmittendi haereditatem sich in einem Exemplar in der Thüringer Universitäts- und Landesbibliothek Jena erhalten haben; Klinckhardt war bischöflicher Kommissarius des Eichsfeldes 1722–1736. – Erwähnung in den Enzyklopädien der Zeit fand Heidel wegen seiner Ausgabe der Steganographia: zu Lebzeiten nur 1686 im Anhang zu Bd. 1 von Teissiers Catalogus (Teissier, Appendix, S. 26): „WOLFGANGVS ERNEST HEIDEL. Vita Joannis Trithemii. Præfigitur ejusdem Steganographiæ, quam à se vindicatam & reseratam editit supradictus Heidel. 1676. in 4.“ Dieser Eintrag wurde von Zedler, Bd. 12 (1735), 1129 übernommen. Legipont (316) nannte Heidel „Eminentissimi Electoris Moguntini […] consiliarius.“

[2] Zu Küchlers Drucker- und Verlegertätigkeit siehe: [https://www.deutsche-digitale-bibliothek.de/person/gnd/1037521692].

[3] Zubrodt war als Verleger aktiv 1669–1682. [https://marques.crai.ub.edu/en/printer/a12292357].

[4] Heidel, S. 46.

[5] Besonders Kapitel II/5-8. Heidel, 55-69.

[6] Heidel, S. 92-123.

[7] Heidel, S. 93-94.

[8] Heidel, S. 65-69 (Authenzität der Clavis), S. 93-100 (Caramuel), S. 385-395 (eine wenig überzeugende Neuinterpretation der “Wort-für-Wort”-Chiffre, die schon Gohory (siehe oben) und Kircher (III, S. 139-141) fasziniert hatte).

[9] Heidel, S. 119.

[10] Heidel, S. 102-103.

[11] „Itaque Animadvertandum Primò. Sensus arcanos plerosque tam primi quam secundi libri esse idiomatis germani, & quidem antiqui, ejus nempe, quod ævo Trithemii circa annum Domini 1500. fuit in usu […].“ Heidel, S. 105-106.

[12] Heidel, S. 106.

[13] Heidel, S. 107-111.

[14] Heidel, S. 111-120.

[15] Heidel, S. 120.

[16] Heidel, S. 355.

[17] Heidel, S. 122.

[18] Druck- und Chiffrierfehler von mir in eckigen Klammern berichtigt. Höchstens drei oder vier der Fehlbuchstaben können als Druckfehler gewertet werden, wie „cl[=e]nf“; die restlichen sind Chiffrierfehler jener Art, wie sie schon Trithemius unterlaufen waren: wiederholt verirrte Heidels Finger sich in der Tabelle um eine Zeile und chiffrierte falsche Nachbarbuchstaben, z. B. „cao[=n]ghzm[=n]as“, und ein paarmal ließ er den Klartextbuchstaben unverändert.

[19] Heidel, S. 122-123.

[20] Heidel, S. 108. Das zweite „c“ fehlt im Druck.

[21] P 1508, ff. 248v-250r, 251r. die Tierkreiszeichentabelle hier auf ein für Spalten geltendes Klartextalphabet vereinfacht, im Original zwölf vertikale Klartextalphabete. Vgl. P 1515, ff. 241r-242v.

[22] Ernst 2001, S. 585, 587.

[23] Heidel, S. 124-313.

[24] Heidel, S. 314-394.

7) Feijo, Breithaupt, Hauber (1728–1740).

Dem Benediktiner Benito Jerónimo Feijoo y Montenegro (1676–1764) lag die Apologie des Trithemius so am Herzen, dass er sich in seinem Teatro critico universal zweimal mit dem Fall an exponierter Stelle auseinandersetzte: zuerst 1728 in Band II seines Discurso quinto, Uso de la Mágica, Abteilungen 38-44, die 1728 den Diskurs beenden,[1] zum zweiten Mal 1740 im Supplementband IX mit einer auf Heidel beruhenden Explicación de la Estenografía del Abad Tritemio.[2] Ungleich Andreas geriet Feijo erst spät an Heidel. 1728 erklärt Feijo: „Nuestro esclarecido Benedictino el Abad fuè singularmente infeliz en esta materia, porque le pusieron en la reputacion de Magico, no los vulgares, sino hombres verdaderamente doctissimos.“ Damit meint er Bovelles – „El primero que tocò la trompeta en injuria de Trithemio, fuè un docto Francès, llamado Carlos de Boville“ – und die „hombres de mejor juicio“ Bellarmino, del Río „y otros muchos”. [3] Quevedo beurteilt er abschätziger, weil jener Trithemius mit der Polygraphia und der Steganographia in die Hölle geschickt hatte: „[…] ni viò, ni tuvo bastante noticia de los dos libros que cita […].“[4] Zur Verteidigung des Trithemius verweist Feijoo auf Gohory, Vigenère, Boissard, Duret, Sigismund, Tanner, Schott, Caramuel, und „nuestro Reverendissimo Navarro (proleg. I. de Angelis.).“[5] Die Erwähnten

pusieron mas claro que la luz del dia, que la Steganographia de Trithemio, debaxa del negre velo que la cubre, no contiene otra cosa, que varios modos de ingeniosas cifras de cartas, que el Autor quiso ocultar con aquella falsa apariencia […].[6]

Damit hatte Feijoo, wohl eher instinktiv, völlig recht, nur dass seine Gruppe der Verteidiger nicht eben überzeugt.[7]

      Christian Breithaupt, Professor für Logik und Metaphysik, äußert sich 1737 in seiner nicht sehr ergiebigen Ars decifratoria ausführlich über die Geschichte der Kryptologie, zitiert den Brief an Bostius, und verteidigt die Steganographia mittels Herzog Augusts Cryptomenytices in zwei langen Fußnoten.[8]

      1738 veröffentlichte der protestantische Theologe Eberhard David Hauber (1695–1765) im ersten Band seiner Bibliotheca sive acta et scripta magica eine „Nachricht von der Steganographia des Abts Trithemii“,[9] die inhaltlich nicht weniger merkwürdig ist als die Dissertation Wallins. Denn Hauber beendete seine Betrachtungen nicht minder abrupt, ohne zu einer eigentlichen Aussage über sein Thema zu gelangen: „Ich muß aber diese Recension durch eine starcke Hinderniß hier abbrechen, und die Fortsetzung davon den Lesern an einem andern Ort mittheilen.“[10] Der „andere Ort“ ist weder in Band I noch in Band II seiner Bibliotheca zu finden; ob er anderswo seine Versprechung eingehalten hat, weiß ich nicht. Es erinnert an Coleridges Abberufung von seinem Kubla Khan durch den Besuch des Mannes von Porlock.[11] Hauber zufolge war der ungute Ruf der Steganographia weiter verbreitet als die Kenntnis des Werkes:

“Die Steganographia Trithemii ist so ein berühmtes Buch, daß vielleicht einige meiner Leser sich bereits vor demselben fürchten, und einige, daß desselben nur gedacht werde, sich verwundern werden. Es ist aber auch ein so rares und unbekanntes Buch, daß ich gewiß bin, daß die wenigste meiner Leser dasselbe nicht gesehen haben. Ich habe offt und vieles schon vor vielen Jahren davon reden hören, aber die mir davon sagten, hatten es so wenig als ich gesehen, und auch nur von anderen davon sagen gehöret. Die allermeiste aber stimmeten darinnen überein, daß es ein gottloses, leichtfertiges Buch sey, in welchem lauter erschreckliche Beschwörungender bösen Geister enthalten seyen, und verlangten es also auch nicht zu sehen, und wiederriethen anderen es anzusehen, wann sie es auch hätten oder haben konten.[12]

Hauber fährt fort mit einer fast vollständigen deutschen Übersetzung des Pamersiel-Kapitels (S-1500 I) und einer Beschreibung der Tabelle der Herrscher, deren „Zeichen fast den Arabischen Buchstaben gleichen.“[13] Dass Hauber die Steganographia nicht nicht minder aufgeklärt beurteilt hätte als Feijoo lässt sich nur aus dem verspielt-ironischen Ton seiner „Nachricht“ ablesen. Er wäre vielleicht mit einer Übersetzung der Geisterwelt des Trithemius fortgefahren, und die „starcke Hinderniß“ mag Haubers breite Art seiner Darstellungsweise gewesen sein.

      1740 ergänzt Feijoo seine Bemerkungen über Trithemius von 1728 im Supplementband IX zu seinem Teatro critico universal um eine ausführliche, auf Heidel beruhende Explicación de la Esteganografía del Abad Tritemio. Diese versteht er als Fortführung der Abschnitte 38-42 in Band II des Teatro von 1728. „[…] he resuelto dar a luz la Clave de la Esteganografía, y revelar todo el misterio de ella, siguiendo a Wolfango Ernesto Heidel, quien trató este mismo asunto con mucha extensión.“[14] Feijoos Exposé umfasst 43 Abschnitte zu spezifischen Problempunkten. Er beginnt seine Erläuterungen der Steganographia-1500 I mit der prinzipiellen Feststellung: „Todo el misterio de Esteganografía consiste en esconder debajo del velo de unas fingidas conjuraciones mágicas, o invocaciones de espíritus, las claves de diferentes cifras, o modos de escribir ocultos.“[15] Er veranschaulicht zuerst den Klartextext und kryptologischen Sinn der coniuracio zum Kapitel Pamersiel (mit dem Fehler „Sum tali cautela […]“). Ungleich Schwenter variiert er keinen der Modi, trägt aber aus Gründen der Klarheit ein eigenes Beispiel in Kastilisch bei.[16] Feijoos Klartext ist durchaus trithemianisch – ARMATE CONTRA PEDRO – und er chiffrierte ihn als „Amigo, Recibí Muy Alegre Tu Erudita Carta Oy Nueve. Tengo Razones Algunas Para Escusarme De Responderte Oy.“[17] Auch vom Modus S-1500 I/2 erstellte Feijoo ein eigenes Beispiel, HUYE A LA CIUIDAD DE OVIEDO chiffriert als „Hermano, habiendo visto que ya tu escasez pide algún socorro, llevará el amigo Juan cien reles, ínterin que veo modo de librarte algo más. Dame noticia de si estás bueno, o si volvió a inquietarte la erisipela. Trata de no olvidarme.“[18] Ab Abschnitt 25 bespricht Feijoo die Substitutionsmodi von S-1500 II. Als Beispiel wählt er sich den Modus „Meneloym“, S-1500 II/11. Es ist bezeichnend für die pädagogischen Methode Feijoos, dass er sich soweit wie möglich der Arkansprache des Trithemius bedient und diese unmittelbar in ihre kryptologische Begriffe übersetzt. In diesem Fall gab er Klartext- und Chiffrealphabet hintereinanderstehend wieder und liess den Leser wissen, dass der Klartext MARTIN, DADOR DE ESTA, ES TU ENEMIGO OCULTO in die vorangehenden Chiffrebuchstaben substituiert werden müsse,[19] gibt jedoch kein Chiffrierbeispiel mehr, wahrscheinlich, weil es seine schlanken und klaren Darlegungen überflüssig aufgebauscht hätte. Zu Heidels polyalphabetischer Erklärung der S-1500 III äußert Feijoo sich nicht und erklärt übergreifend in Abschnitt 36 seiner Darstellung:

Como el tercer libro de la Esteganografía quedó no más que principado, no podemos decir cosa específica en orden a su explicación. Lo que en general se deja conocer es, que el intento de Tritemio en este Libro era proponer otros muchos modos ocultos de escribir, valiéndose de voces facultativas de la Astronomía, y Astrología Judiciaria, mezclando nombres de los Espíritus, que Caldeos, Hebreos, Egipcios, &c. creían presidir a Cielos, y Astros.[20]

Feijoo beschließt seine Erklärungen, indem er Trithemius selbst sprechen lässt, mit Zitaten aus den Vorworten zu S-1500-I und II. Feijos eigene Darstellung ist nobel:

Digo que estas protestas, juntas con las circunstancias del estado, de la dignidad, y de la fama de Tritemio, le constituían acreedor a que nadie sospechase en él el delito execrable de Magia, y que por tanto tuvo fundamento suficiente para persuadirse a que no escandalizaría su libro.[21]


[1] Feijoo 1728, S. 124-127.

[2] Diese Chronologie ist aus der online eingestellten Werkausgabe von 1778-1779 ([https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm) nicht unmittelbar ersichtlich: der Titel des Nachdrucks erklärt, dass alle Ergänzungen aus Band IX ihrem jeweilig entsprechenden Thema beigeordnet wurden, „En la qual van puestas las adiciones del Suplemento en sus lugares.“ Die Nichterwähnung Heidels in Abschnitten 38-40 und die Abwesenheit der auf Heidel beruhenden Erläuterungen der Steganographia in Band II von 1728 bezeugen, dass jene erst 1740 veröffentlicht wurden.

[3] Feijoo 1728, S. 124-125.

[4] Feijoo 1728, S. 126.

[5] Feijoo 1728, S. 125. Navarros Prolegomena de Angelis habe ich nicht ermitteln können.

[6] Feijoo 1728, S. 125.

[7] Feijoo 1728, S. 127.

[8] Breithaupt, S. 64, 68.

[9] Hauber, S. 550-556.

[10] Hauber, S. 556.

[11] „At this moment he was unfortunately called out by a person on business from Porlock, and detained by him above an hour […]. “Coleridge, S. 296.

[12] Hauber, S. 550.

[13] Hauber, S. 555.

[14] Feijoo 1740, S. 157. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].

[15] Feijoo 1740, S. 159. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].

[16] Feijoo 1740, S. 161-162. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].

[17] Feijoo 1740, S. 162. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].

[18] Feijoo 1740, S. 163-164. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].

[19] Feijoo 1740, S. 165-166. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].

[20] Feijoo 1740, S. 166. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].

[21] Feijoo 1740, S. 167. [https://www.filosofia.org/bjf/bjft205.htm].